İş Hukukunda Arabuluculuk: Zorunlu Başvuru, Süreç ve Sonuçları

İş hukukunda arabuluculuk nedir, ne zaman zorunludur?

İş hukukunda arabuluculuk, işçi ile işveren arasındaki uyuşmazlığın mahkemeye gitmeden önce tarafsız bir arabulucu eşliğinde görüşüldüğü aşamadır. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 3 uyarınca 1 Ocak 2018'den beri kanuna, bireysel ya da toplu iş sözleşmesine dayanan işçi ve işveren alacağı, tazminat ve işe iade taleplerinde arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Bu nedenle uygulamada zorunlu arabuluculuk olarak anılır.

Zorunlu olan anlaşmak değil, başvurmaktır. Taraflar görüşme sonunda anlaşmak zorunda değildir. Anlaşma sağlanamazsa düzenlenen son tutanakla iş mahkemesinde dava açılır. Arabulucu karar vermez, tarafların kendi çözümlerini üretmesine yardımcı olur.

Süreçte geçen temel terimler aşağıda tanımlanmıştır.

• Arabulucu: Adalet Bakanlığı siciline kayıtlı, tarafsız üçüncü kişidir, hâkim ya da hakem değildir.
• Dava şartı: yerine getirilmeden dava açılırsa davanın esasına girilmeden reddedilmesine yol açan ön koşuldur.
• Son tutanak: arabuluculuğun nasıl sonuçlandığını (anlaşma, anlaşamama, katılmama) gösteren belgedir.
• İhtiyari arabuluculuk: kanunun zorunlu kılmadığı konularda tarafların kendi istekleriyle başvurduğu arabuluculuktur.

Diğer kavramların tanımları iş hukuku sözlüğü sayfasında yer alır.

Hangi uyuşmazlıklarda arabulucuya başvuru dava şartıdır?

Arabuluculuk, iş ilişkisinden doğan alacak ve tazminat talepleri ile işe iade talebinde dava şartıdır, ancak iş kazası tazminatları ve hizmet tespiti gibi konularda değildir. Aşağıdaki tablo sık karşılaşılan talepleri ayırır.

İş kazası tazminatlarında taraflar isterlerse ihtiyari arabuluculuğa başvurabilir, ancak bu bir dava şartı değildir. Hizmet tespiti ise kamu düzenine ilişkin olduğundan arabuluculuğa elverişli sayılmaz. İlgili süreçler iş kazası avukatı ve hizmet tespit davası sayfalarında anlatılır.

Kapsam yalnız İş Kanunu'na tabi işçilerle sınırlı değildir. Gazeteciler ve gemiadamları da bu madde bakımından işçi sayılır (7036 sayılı Kanun md. 3/20). Alacak kalemlerinin içeriği işçilik alacakları sayfasında toplu halde açıklanır.

Arabulucuya başvuru nereye ve nasıl yapılır?

Arabulucuya başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki adliyenin arabuluculuk bürosuna yapılır. Karşı taraf birden fazlaysa bunlardan birinin yerleşim yerindeki büro da yetkilidir (md. 3/5). Büro kurulmamış yerlerde başvuruyu görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğü alır. Başvuru işçi ya da işveren tarafından, bizzat ya da avukat aracılığıyla yapılabilir.

Başvuru sırasında aşağıdaki bilgi ve belgelerin hazır olması süreci kolaylaştırır.

• Başvuranın kimlik ve iletişim bilgileri
• Karşı tarafın adı ya da unvanı, bilinen adresi ve telefon numarası
• Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ücret, fazla mesai, yıllık izin, işe iade gibi talep konularının tek tek dökümü
• İşe giriş ve çıkış tarihleri, son ücret
• Varsa fesih bildirimi ve tebliğ tarihi
• Avukatla başvuruluyorsa vekâletname

Büro, karşı tarafın iletişim bilgilerini resmî kayıtlardan da araştırabilir. Talep kalemlerinin başvuruda ve tutanakta eksiksiz sayılması önemlidir, çünkü arabuluculukta görüşülmemiş bir talep bakımından dava şartının yerine getirilmediği kabul edilebilir. İstanbul'da hangi ilçenin hangi adliyeye bağlı olduğu İstanbul iş mahkemeleri sayfasında gösterilir.

Arabuluculuk süreci adım adım nasıl ilerler?

Arabuluculuk süreci başvuru, arabulucunun görevlendirilmesi, davet, görüşme ve son tutanak aşamalarından oluşur. Her adımın kuralı 7036 sayılı Kanun md. 3'te yazılıdır:

1. Başvuruda başvuran taraf kendi bilgilerini, karşı tarafın bilinen iletişim bilgilerini ve talep konularını büroya bildirir (md. 3/5, 3/7).
2. Görevlendirme aşamasında büro listeden bir arabulucu görevlendirir. Taraflar listedeki bir arabulucu üzerinde anlaşmışsa o kişi görevlendirilir (md. 3/6).
3. Davet aşamasında arabulucu tarafları bilgilendirir, ilk toplantıya davet eder ve bu işlemleri belgeye bağlar (md. 3/8).
4. Yetki itirazı bakımından karşı taraf, büronun yetkili olmadığını en geç ilk toplantıda ileri sürebilir. İtirazı sulh hukuk mahkemesi dosya üzerinden kesin olarak karara bağlar. İtiraz kabul edilirse kararın tebliğinden itibaren bir hafta içinde yetkili büroya başvurulur (md. 3/9).
5. Görüşmeye taraflar bizzat, kanuni temsilcileri ya da avukatları aracılığıyla katılır. Görüşmeler yüz yüze ya da uygun iletişim araçlarıyla yapılabilir.
6. Süre bakımından arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır. Zorunlu hallerde süre en çok bir hafta uzatılır (md. 3/10).
7. Son tutanağı arabulucu, taraflara ulaşılamaması, katılım olmaması, anlaşma ya da anlaşamama hallerinde düzenler ve büroya bildirir (md. 3/11).
8. Dava aşamasında, anlaşma sağlanamamışsa davacı son tutanağın aslını ya da arabulucunun onayladığı örneğini dava dilekçesine ekler (md. 3/2).

Görüşmeler, aksi kararlaştırılmadıkça büronun bağlı olduğu adalet komisyonunun yetki alanı içinde yapılır.

Arabuluculuk hangi sürede tamamlanır, toplantıya katılmamanın sonucu nedir?

Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır. Bu süre zorunlu hallerde en çok bir hafta uzatılabilir (7036 sayılı Kanun md. 3/10). Süre kanunda arabulucu için öngörülmüştür ve sürecin dört haftayı aşmamasını amaçlar.

Geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir. Bu taraf, sonradan açılan davada kısmen ya da tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur ve lehine de tarifeye göre belirlenen vekâlet ücretinin yalnız yarısına hükmedilir (md. 3/12). Bu hüküm Kasım 2024'te değiştirilmiştir. Önceki düzenlemede yaptırım, yargılama giderinin tamamından sorumluluk ve lehe vekâlet ücretine hükmedilmemesiydi. İki taraf da katılmazsa, açılacak davada herkes kendi yargılama giderine katlanır.

Katılmama yaptırımı nasıl işler? (varsayımsal örnek)

Aşağıdaki örnek varsayımsaldır ve yalnız kuralın işleyişini gösterir. Bir işçi arabulucuya başvurmuş, işveren geçerli bir mazeret bildirmeden ilk toplantıya katılmamıştır. İşçinin açtığı dava tümüyle reddedilmiş, yani işveren davada haklı çıkmıştır. İşverenin yaptığı yargılama giderleri 10.000 TL'dir.

Genel kurala göre bu 10.000 TL'nin tamamı davayı kaybeden işçiye yükletilirdi. İşveren ilk toplantıya katılmadığı için giderin yarısı, yani 5.000 TL kendi üzerinde kalır ve işçi 5.000 TL öder. İşveren lehine hükmedilecek vekâlet ücreti de tarifedeki tutarın yarısı olarak belirlenir. Davet alan tarafın toplantıya katılması, anlaşma niyeti olmasa bile bu sonucu önler.

Arabuluculuk görüşmesi nasıl geçer, gizlilik nasıl korunur?

Arabuluculuk görüşmesi, tarafların eşit söz hakkıyla taleplerini ve tekliflerini karşılıklı açıkladığı, gizliliği kanunla korunan bir toplantıdır. 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu bu toplantının temel kurallarını belirler:

• Eşitlik ilkesi gereği taraflar gerek başvuruda gerek süreç boyunca eşit haklara sahiptir (md. 3).
• Gizlilik kuralına göre, aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, taraflar ve görüşmeye katılan diğer kişiler öğrendiklerini gizli tutar (md. 4).
• Delil yasağı nedeniyle arabuluculuk daveti, görüşmede ileri sürülen görüş ve teklifler, bir vakıanın kabulü ve yalnız arabuluculuk için hazırlanan belgeler sonradan davada delil olarak ileri sürülemez (md. 5).
• Tarafsızlık gereği arabulucu görevini tarafsız yürütür ve taraflar arasında eşitliği gözetir (md. 9).
• Çözüm önerisi ancak taraflar bir çözüm üretemediklerini ortaya koyarsa gündeme gelir ve bu durumda arabulucu öneri getirebilir (md. 15). Öneri bağlayıcı değildir.

Delil yasağının sınırı da kanunda yazılıdır. Davada zaten ileri sürülebilecek bir delil, yalnız arabuluculukta sunulduğu için kullanılamaz hale gelmez. Örneğin görüşmede gösterilen bir bordro, sonraki davada delil olarak sunulabilir, görüşmede yapılan teklif ise sunulamaz.

Arabulucu, görev yaptığı uyuşmazlıkla ilgili sonradan açılan davada taraflardan birinin avukatlığını üstlenemez (md. 9). Taraflar son tutanağı imzalamaktan kaçınırsa tutanak, nedeni belirtilerek yalnız arabulucu tarafından imzalanır (md. 17).

Anlaşma ve anlaşamama tutanağı ne anlama gelir?

Anlaşma tutanağı uyuşmazlığı kesin olarak sona erdirir, anlaşamama tutanağı ise dava yolunu açar. İki belgenin sonuçları aşağıda sıralanmıştır.

• Anlaşma belgesi, taraflar ve avukatları ile arabulucu tarafından birlikte imzalanmışsa icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğindedir (6325 sayılı Kanun md. 18/4). Avukatsız imzalanan belgeye bu niteliği sulh hukuk mahkemesinden alınan şerh kazandırır.
• Dava yasağı gereği üzerinde anlaşılan konularda taraflar sonradan dava açamaz (md. 18/5). Bu nedenle hangi alacak kalemlerinde, hangi tutarda anlaşıldığı belgeye tek tek yazılmalıdır.
• İşe iade anlaşmasında taraflar işe başlatma konusunda anlaşırsa işe başlatma tarihi, boşta geçen süre ücretinin tutarı ve işe başlatılmama halinde ödenecek tazminatın tutarı belirlenmek zorundadır. Aksi halde anlaşma sağlanamamış sayılır (4857 sayılı İş Kanunu md. 21).
• Anlaşamama tutanağı düzenlenmişse davacı, son tutanağın aslını ya da arabulucunun onayladığı örneğini dava dilekçesine ekler.

Anlaşma olmadığında izlenecek yol arabuluculukta anlaşma olmazsa ne olur yazısında ayrıntılı anlatılır.

Anlaşma belgesinde neler yazılmalı, ibranameden farkı nedir?

Anlaşma belgesinde alacak kalemleri, her kalemin tutarı, ödeme tarihi ve ödeme biçimi açıkça yazılmalıdır. Belge ilerideki dava hakkını ortadan kaldırdığı için eksik ya da belirsiz bir metin iki taraf için de risk doğurur. İmzadan önce aşağıdaki noktalar kontrol edilir.

• Anlaşılan kalemler tek tek sayılmış mı (kıdem, ihbar, fazla mesai, izin gibi)?
• Tutarlar brüt mü net mi, kesintiler kime ait?
• Ödeme tarihi ve banka hesabı yazılı mı, taksit varsa vadeler belli mi?
• Anlaşma dışında bırakılan kalemler açıkça belirtilmiş mi?
• İşe iade talebinde işe başlatma tarihi ve parasal sonuçlar yazılmış mı?

Arabuluculuk anlaşma belgesi ile ibraname farklı kurallara tabidir. Aşağıdaki tablo iki belgeyi ve ikale sözleşmesini karşılaştırır.

İbranamenin şartları ibraname nedir, geçerlilik şartları yazısında anlatılır. Teklif edilen tutarı değerlendirmek için önce talep edilebilecek kalemlerin hesaplanması gerekir. Kıdem tazminatı hesabı için kıdem tazminatı hesaplama aracı kullanılabilir.

Arabuluculuk ücretini kim öder?

Arabuluculuk ücretini, anlaşma halinde aksi kararlaştırılmadıkça taraflar eşit olarak öder. Ücret Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'ne göre, üzerinde anlaşılan tutar esas alınarak hesaplanır ve tarifedeki iki saatlik ücretten az olamaz (7036 sayılı Kanun md. 3/13). Taraflar ücretin tamamını bir tarafın ödemesini de kararlaştırabilir. İşe iade görüşmelerinde ücretin hesabında, işe başlatmama tazminatı ile boşta geçen süre ücreti ve diğer hakların toplamı esas alınır.

Anlaşma sağlanamazsa durum farklıdır. Taraflara ulaşılamaması, toplantıya katılım olmaması ya da görüşmelerin iki saatten kısa sürmesi hallerinde iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir. İki saati aşan görüşmelerde aşan kısım, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit karşılanır.

Bakanlık bütçesinden ödenen ve tarafların karşıladığı arabuluculuk ücreti yargılama gideri sayılır, yani sonradan açılan davada haksız çıkan tarafa yükletilir (md. 3/14). Güncel tarife tutarları için Arabuluculuk Daire Başkanlığının yayınlarına bakılır.

Arabuluculuk zamanaşımını ve işe iade sürelerini nasıl etkiler?

Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (7036 sayılı Kanun md. 3/17). Süreç bittiğinde zamanaşımı kaldığı yerden işlemeye devam eder. İşçilik alacaklarındaki süreler iş davalarında zamanaşımı süreleri yazısında toplu halde yer alır.

İşe iade taleplerinde süreler çok daha kısadır. İşçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak zorundadır (İş Kanunu md. 20). Anlaşma sağlanamazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır. Bu sürelerin son günleri işe iade süresi hesaplama aracıyla yaklaşık olarak görülebilir.

Bu süreler hak düşürücüdür ve kaçırılması halinde işe iade davası açma imkânı kalmaz. Arabulucuya başvurmadan doğrudan dava açılmışsa ve dava bu nedenle usulden reddedilmişse, kesinleşen ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde arabulucuya başvurulabilir.

İşe iade süreleri takvimde nasıl görünür? (varsayımsal örnek)

Aşağıdaki tarihler varsayımsaldır ve sürelerin tatil gününe rastlamadığı kabul edilmiştir. Fesih bildirimi işçiye 2 Mart'ta tebliğ edilmiştir. İşçi arabulucuya en geç 2 Nisan'da başvurmalıdır. Başvuru 16 Mart'ta yapılmış, arabulucu 18 Mart'ta görevlendirilmiştir. Arabulucunun süresi 8 Nisan'da, uzatma halinde 15 Nisan'da dolar.

Görüşme 6 Nisan'da anlaşamama ile sonuçlanmış ve son tutanak o tarihte düzenlenmiştir. İşçi davasını en geç 20 Nisan'da açmalıdır. Sürelerin ayrıntısı işe iade davası süreleri yazısında yer alır.

İşçi açısından arabuluculukta nelere dikkat edilir?

İşçi açısından en önemli nokta, toplantıya hangi kalemleri hangi tutarla talep ettiğini bilerek gitmektir. Hesap yapılmadan girilen görüşmede teklifin yeterli olup olmadığı değerlendirilemez. Dikkat edilecek başlıca konular şunlardır:

• Talepler başvuruda eksiksiz sayılmalıdır, çünkü sonradan eklenen kalem için yeniden başvuru gerekebilir.
• Teklif, dava yoluyla talep edilebilecek tutarla ve davanın süresi ile riskleriyle birlikte tartılmalıdır.
• Anlaşma belgesi imzalandıktan sonra o kalemler için dava açılamaz. Bu nedenle “bütün haklarımı aldım” anlamına gelen geniş ifadeler dikkatle okunmalıdır.
• Ödemenin tarihi ve banka yoluyla yapılacağı belgeye yazılmalıdır.
• İşe iade talebi varsa bir aylık başvuru süresi kaçırılmamalıdır.

İşçi görüşme sırasında düşünmek için süre isteyebilir. Arabulucu, görevlendirme tarihinden itibaren işleyen kanuni süre içinde kalmak koşuluyla ikinci bir toplantı planlayabilir.

İşveren açısından arabuluculuk daveti nasıl yönetilir?

İşveren açısından doğru yol, daveti yanıtsız bırakmamak ve ilk toplantıya yetkili bir temsilciyle katılmaktır. Katılmamak, işveren davada haklı çıksa bile yargılama giderlerinin yarısına katlanma ve vekâlet ücretinin yarısını kaybetme sonucunu doğurur. Hazırlıkta şu adımlar izlenir:

1. Temsilcinin belirlenmesi ilk adımdır. İşveren toplantıya avukatıyla ya da yazılı belgeyle yetkilendirdiği bir çalışanıyla katılabilir ve bu çalışan son tutanağı imzalayabilir (md. 3/18).
2. Dosyanın incelenmesi sırasında özlük dosyası, bordrolar, puantaj kayıtları, izin defteri ve fesih belgeleri gözden geçirilir.
3. Risk hesabında işçinin talep ettiği kalemler kayıtlar üzerinden hesaplanır ve ispat yükünün kimde olduğu değerlendirilir.
4. Teklif sınırının belirlenmesi için temsilciye hangi tutara kadar anlaşma yetkisi verildiği baştan netleştirilir.
5. Belgenin denetimi aşamasında, anlaşma halinde kalemler, tutarlar ve ödeme tarihi açık yazılır ve ödemenin banka yoluyla yapılması sağlanır.

Usulüne uygun bir anlaşma belgesi işveren için de kesinlik sağlar, çünkü anlaşılan kalemler yeniden dava konusu yapılamaz. İşverenin işçiye karşı kendi alacak ve tazminat talepleri için de arabulucuya başvurması gerekir. İşveren tarafındaki diğer konular işveren avukatı sayfasında ele alınır.

Arabuluculukta sık yapılan hatalar nelerdir?

Arabuluculukta en sık yapılan hata, süreci bir formalite sayıp hazırlıksız katılmak ya da hiç katılmamaktır. Uygulamada karşılaşılan başlıca hatalar aşağıdaki listede toplanmıştır.

• Toplantıya mazeretsiz katılmamak, yargılama gideri ve vekâlet ücreti bakımından yaptırım doğurur.
• Talepleri eksik yazmak, görüşülmeyen kalem için dava şartının yerine gelmemiş sayılmasına yol açabilir.
• Hesap yapmadan anlaşmak hatalıdır, çünkü imzadan sonra aynı kalem için ek talepte bulunulamaz.
• Ödeme tarihini belirsiz bırakmak, örneğin “en yakın zamanda” gibi ifadeler kullanmak, icra aşamasında sorun çıkarır.
• İşe iade sürelerini genel zamanaşımıyla karıştırmak hatalıdır, çünkü bir aylık ve iki haftalık süreler hak düşürücüdür.
• Son tutanağı dava dilekçesine eklememek, eksik bir haftalık kesin sürede tamamlanmazsa davanın usulden reddine yol açar.
• Yetkisiz kişi göndermek de risklidir, çünkü işverenin yazılı yetki vermediği çalışanın imzası geçerli bir anlaşma doğurmayabilir.

Arabuluculukta avukatın rolü nedir?

Arabuluculukta avukat, müvekkilinin taleplerini hesaplar, görüşmede onu temsil eder ve anlaşma belgesinin metnini denetler. Arabulucu tarafsızdır, bu nedenle hangi teklifin kabul edilebilir olduğunu değerlendirmek tarafın ya da avukatının işidir.

Arabuluculuk avukatının görüşme öncesinde ve sırasında yaptığı başlıca işler aşağıda sıralanmıştır.

• Kıdem, ihbar, fazla mesai ve izin gibi kalemleri belgeler üzerinden hesaplamak
• Başvuruda hangi taleplerin yer alacağını belirlemek
• Teklifleri dava yoluyla elde edilebilecek sonuçla ve dava riskleriyle karşılaştırmak
• Anlaşma belgesinde kalemlerin, tutarların ve ödeme tarihinin açıkça yazılmasını sağlamak
• Anlaşma olmazsa süresi içinde davayı açmak

Avukatın arabuluculuk aşamasındaki ücreti iş hukuku avukatı ücretleri sayfasında, tarafların temsiline ilişkin ayrıntılar arabulucu avukat ne iş yapar yazısında açıklanır. Anlaşma olmadığında başlayan yargılama iş mahkemesi avukatı sayfasında anlatılır. Lexim Hukuk Bürosu ile görüşme için iletişim sayfası kullanılabilir.