İş Davalarında Zamanaşımı Süreleri: Alacak Türlerine Göre Tablo

İş davalarında zamanaşımı nedir?

Zamanaşımı, bir alacağın kanunda öngörülen süre içinde talep edilmemesi halinde borçluya ödemekten kaçınma imkânı veren süredir. İş davalarında zamanaşımı süreleri, alacağın türüne göre 4857 sayılı İş Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda (TBK) düzenlenmiştir. Süre dolduğunda alacak ortadan kalkmaz, ancak işveren zamanaşımını ileri sürerse mahkeme o kısmı reddeder.

İşçi bakımından sonuç, geç kalınan her ay için alacağın bir bölümünün dava yoluyla alınamaz hale gelmesidir. İşveren bakımından zamanaşımı, eski dönemlere ilişkin taleplere karşı kullanılabilecek bir savunmadır. İki taraf için de sürenin ne zaman başladığını ve hangi işlemle kesildiğini bilmek gerekir.

Def'i, muacceliyet ve hak düşürücü süre gibi terimler yazı içinde ilk geçtikleri yerde açıklanmıştır. Kısa tanımları iş hukuku sözlüğü sayfasında da bulunur.

İş davalarında zamanaşımı süreleri ne kadardır?

İşçilik alacaklarında zamanaşımı çoğu kalemde 5 yıldır, iş kazasından doğan tazminatlarda kural olarak 10 yıl uygulanır. İşe iade ve hizmet tespiti talepleri ise zamanaşımına değil, hak düşürücü süreye tabidir. Aşağıdaki tablo başlıca talep türlerini bir arada gösterir.

İşe iadedeki iki süre işe iade davası süreleri yazısında, kaza sonrasında atılacak adımlar iş kazası sonrası yapılması gerekenler yazısında anlatılmıştır. Sigortasız ya da eksik bildirilen çalışmalar için hizmet tespit davası sayfasına bakılabilir. İş kazasında ceza kanunu daha uzun bir zamanaşımı öngörüyorsa o süre uygulanır.

Zamanaşımı ile hak düşürücü süre arasındaki fark nedir?

Zamanaşımı alacağı sona erdirmez, yalnız dava yoluyla elde edilmesini engelleyen bir savunma imkânı verir. Hak düşürücü süre ise dolduğunda hakkın kendisini ortadan kaldırır. Zamanaşımını borçlunun ileri sürmesi gerekir. Hak düşürücü süreyi hâkim, taraflar ileri sürmese de kendiliğinden dikkate alır.

İkinci fark sürenin kesilmesi ve durmasıdır. Zamanaşımı dava açılması ya da borcun ikrarı gibi işlemlerle kesilir ve yeniden başlar. Hak düşürücü süreler kural olarak kesilmez, yalnız kanunun açıkça öngördüğü hallerde işlemez.

Uygulamada bunun sonucu olarak işe iadede 1 aylık süreyi kaçıran işçi, fesih ne kadar haksız olursa olsun işe iade talep edemez. Aynı işçinin kıdem ve ihbar tazminatı gibi alacakları ise kendi 5 yıllık sürelerine tabi kalır. Bu nedenle fesihten sonra önce hak düşürücü süreye tabi talepler değerlendirilir.

İş ilişkisinde zamanaşımı dışında, kaçırıldığında hak kaybına yol açan kısa süreler de vardır. Başlıcaları şunlardır:

Haklı fesihteki 6 iş günlük süre, ücretin ödenmemesi gibi devam eden ihlallerde işlemeye başlamaz. Bu sürenin kullanımı haklı nedenle fesih sayfasında anlatılmıştır.

İşçilik alacaklarında zamanaşımı ne zaman başlar?

İşçilik alacaklarında zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu, yani istenebilir hale geldiği tarihte başlar (TBK md. 149). Fesihle doğan alacaklarda bu tarih sözleşmenin sona erdiği gündür. Çalışırken doğan alacaklarda ise her ayın ücreti kendi ödeme gününden itibaren ayrı bir süreye tabidir.

Bu ayrımın pratik sonucu büyüktür. Kıdem ve ihbar tazminatı ile yıllık izin ücreti fesihle birlikte istenebilir hale gelir. İşçi 15 yıl çalışmış olsa bile süre fesih tarihinden işler. Fazla mesai, genel tatil ve hafta tatili ücretlerinde ise iş ilişkisi sürse bile eski aylar zamanaşımına uğramaya devam eder.

Varsayımsal bir örnek olarak sekiz yıl boyunca fazla çalışma yapmış ve Kasım 2026'da işten ayrılmış bir işçi düşünelim. İşveren zamanaşımı def'inde bulunursa, kural olarak dava tarihinden geriye doğru beş yılı aşan aylara ait fazla mesai ücretleri reddedilir. Arabuluculukta geçen süre bu hesaba eklenir. Aynı işçinin kıdem tazminatı ise sekiz yılın tamamı üzerinden hesaplanır.

Alacak kalemlerinin kapsamı işçilik alacakları sayfasında, fazla çalışma ücretinin hesabı fazla mesai alacağı sayfasında yer alır. Kıdem tazminatının yaklaşık tutarı kıdem tazminatı hesaplama aracıyla görülebilir.

Zamanaşımı süresi adım adım nasıl hesaplanır?

Zamanaşımı her alacak kalemi için ayrı hesaplanır. Önce kalemin türü ve süresi, sonra başlangıç tarihi, en son süreyi durduran ya da kesen işlemler belirlenir. Hesapta zamanaşımının başladığı gün sayılmaz ve süre, son gün de hak kullanılmadan geçince dolar (TBK md. 151). İzlenecek sıra şöyledir:

1. Kalemler listelenir. Kıdem, ihbar, yıllık izin, ücret, fazla mesai, genel tatil ve hafta tatili alacakları ayrı satırlara yazılır.
2. Süre belirlenir. Her kalemin karşısına tablodaki süre ve dayanak madde not edilir.
3. Başlangıç tarihi saptanır. Fesihle doğan kalemlerde fesih tarihi, dönemsel kalemlerde her ayın ödeme günü esas alınır.
4. Durma süresi eklenir. Arabuluculuk bürosuna başvuru ile son tutanak arasındaki gün sayısı süreye eklenir (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 3).
5. Kesen işlemler aranır. Daha önce açılmış dava, icra takibi ya da işverenin borcu kabul eden yazısı varsa süre o tarihten yeniden başlatılır (TBK md. 154, 156).
6. Hak düşürücü süreler ayrıca kontrol edilir. İşe iade ve hizmet tespiti talepleri bu hesaptan bağımsız değerlendirilir.

Bir varsayımsal örnek daha verelim. İşçi 30 Haziran 2022'de işten çıkarılmış, 1 Haziran 2027'de arabuluculuk bürosuna başvurmuş ve son tutanak üç hafta sonra düzenlenmiş olsun. Kıdem ve ihbar tazminatı için beş yıllık süre normalde Haziran 2027 sonunda dolacaktı, ancak arabuluculukta geçen üç hafta bu tarihe eklenir. Aynı işçinin 2021 yılına ait fazla mesai ücretleri ise başvuru tarihinde beş yılı doldurmuştur ve işveren def'i ileri sürerse bu aylar reddedilir.

Zamanaşımını kesen ve durduran haller nelerdir?

Zamanaşımı dava açılması, icra takibi yapılması ya da borçlunun borcu ikrar etmesiyle kesilir, arabuluculuk bürosuna başvuruyla ise durur. Kesilme halinde süre baştan işlemeye başlar (TBK md. 154, 156). Durma halinde süre, engel kalktığında kaldığı yerden devam eder.

• Dava ya da icra takibi. Alacaklının mahkemeye başvurması ya da icra takibi başlatması zamanaşımını keser.
• Borç ikrarı. İşverenin borcu kabul etmesi, kısmi ödeme yapması ya da faiz ödemesi kesme sebebidir.
• Arabuluculuk başvurusu. Büroya başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (7036 md. 3).
• İhtarname. Tek başına zamanaşımını kesmez ve durdurmaz, ancak işverenin ihtarnameye verdiği cevapta borcu kabul etmesi ise ikrar sayılabilir.

Kesilmeden sonra işleyen yeni süre kural olarak eski süre kadardır. Borç bir senetle ikrar edilmiş ya da mahkeme kararına bağlanmışsa yeni süre her zaman 10 yıldır (TBK md. 156). Dava, mahkemenin yetkisiz ya da görevsiz olması gibi bir nedenle reddedilmiş ve bu arada süre dolmuşsa alacaklı 60 günlük ek süre içinde hakkını kullanabilir (TBK md. 158).

Arabuluculuktan sonraki aşamalar arabuluculukta anlaşma olmazsa ne olur yazısında, ihtarnamenin işlevi ve sınırları işçi ihtarnamesi nasıl çekilir yazısında açıklanmıştır.

Kısmi dava ve talep artırımı zamanaşımını nasıl etkiler?

Alacağın yalnız bir bölümü dava edildiğinde (kısmi dava) zamanaşımı kural olarak dava edilen tutar için kesilir. Talep aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir. Bu durumda zamanaşımı, artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu md. 109). Bu hüküm kanuna 2026 yılında eklenmiştir.

Kuralın pratik önemi şuradan gelir. İşçilik alacaklarının tutarı çoğu kez bilirkişi raporundan sonra netleşir. İşçi dava dilekçesinde düşük bir tutar göstermiş olsa bile, rapordan sonra talebini artırdığında artırılan kısmın zamanaşımı dava tarihine göre değerlendirilir. Artırım hakkı bir kez kullanılabildiğinden, tutarın rapor ve itirazlar tamamlandıktan sonra belirlenmesi gerekir.

Dava edilmeyen kısmın ayrı bir davayla istenmesi halinde ise o kısım için süre, kural olarak ilk davayla kesilmiş olmaz. Değişiklikten önce açılmış davalarda hangi kuralın uygulanacağı dosya üzerinden ayrıca değerlendirilir. Dava türünün ve talep sonucunun seçimi bu nedenle süre hesabını doğrudan etkiler.

25 Ekim 2017'den önce sona eren sözleşmelerde hangi süre uygulanır?

25 Ekim 2017'den önce sona eren iş sözleşmelerinde kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve yıllık izin ücreti bakımından eski 10 yıllık zamanaşımı süresi uygulanıyordu. Beş yıllık süre, 4857 sayılı Kanun'a 7036 sayılı Kanun'la eklenen Ek md. 3 ile getirilmiş ve bu tarihten sonra sona eren sözleşmeler için geçerli olmuştur. Ücret niteliğindeki alacaklarda ise süre öteden beri 5 yıldır.

Geçiş hükmü (4857 geçici md. 8), eski süreye tabi alacaklarda kalan sürenin yeni süreden uzun olması halinde, yeni sürenin geçmesiyle zamanaşımının dolacağını öngörür. Bu nedenle 2017 öncesi fesihlere dayanan talepler bugün büyük ölçüde zamanaşımı riski altındadır. Bu tür eski alacaklarda sürenin daha önce dava, icra takibi ya da ikrarla kesilip kesilmediği dosya üzerinden ayrıca incelenmelidir.

Zamanaşımı def'i ileri sürülmezse ne olur?

Zamanaşımı def'i ileri sürülmezse hâkim süreyi kendiliğinden dikkate almaz ve alacağın tamamı hakkında karar verir (TBK md. 161). Zamanaşımı bir def'idir ve yalnız borçlu, yani iş davalarında çoğunlukla işveren tarafından kullanılabilir. Def'i kural olarak cevap dilekçesinde ileri sürülür.

İş mahkemelerinde basit yargılama usulü uygulanır ve cevap süresi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır (7036 md. 7, 6100 md. 317). Süresinde ileri sürülmeyen def'inin sonradan gündeme getirilmesi usul kurallarıyla sınırlıdır. İşçi dava sırasında talebini artırırsa, işveren artırılan kısım için zamanaşımı def'ini ayrıca ileri sürebilir. Zamanaşımına uğramış bir borcu ödeyen işveren, ödediğini bu gerekçeyle geri isteyemez.

Hak düşürücü sürelerde durum farklıdır. İşe iadedeki süreler ve hizmet tespitindeki 5 yıllık süre mahkemece kendiliğinden gözetilir. Süre hesabı her alacak kalemi için ayrı yapıldığından, dava açılmadan önce kalemlerin dönemleriyle birlikte listelenmesi gerekir. Yargılamanın aşamaları iş mahkemesinde dava süreci sayfasında anlatılmıştır.

Zamanaşımı işçi ve işveren açısından hangi sonuçları doğurur?

Zamanaşımı işçi için alacağın eski bölümünü kaybetme riski, işveren için ise süresinde kullanılması gereken bir savunmadır. İki tarafın da yapacağı iş, süreleri kalem kalem izlemektir. Sonuçlar şöyle özetlenebilir.

İşçi açısından fesihten sonra ilk bakılacak süre, işe iade için 1 aylık arabulucuya başvuru süresidir. Tazminat ve ücret alacaklarında 5 yıl uzun görünse de dönemsel alacaklar her ay eksilir. Çalışırken biriken fazla mesai ücretlerinde beklemek kayıp demektir. İşverenle yazışmak ya da ihtarname göndermek süreyi durdurmaz, durduran işlem arabuluculuk bürosuna başvurudur.

İşveren açısından zamanaşımı savunması cevap dilekçesinde ve hangi kalemlere yönelik olduğu belirtilerek ileri sürülür. Borcu kabul eden yazılar ve kısmi ödemeler süreyi keser. Bu nedenle fesih sonrası yazışmaların içeriği önem taşır. Bordro, puantaj ve ödeme kayıtlarının en az zamanaşımı süresi boyunca saklanması, eski dönem taleplerine karşı ispat imkânı sağlar.

Arabuluculuk başvurusunun nereye yapılacağı ve görüşmelerin nasıl yürüdüğü iş hukukunda arabuluculuk sayfasında anlatılmıştır.

Zamanaşımı hesabında en sık yapılan hatalar nelerdir?

En sık yapılan hata, bütün alacaklar için tek bir tarih üzerinden hesap yapmaktır. Fesihle doğan tazminatlar ile her ay ayrı doğan ücret alacaklarının başlangıç tarihleri farklıdır. Diğer yaygın hatalar şunlardır:

• İşe iade süresini zamanaşımı sanmak. 1 aylık süre hak düşürücüdür ve kaçırıldığında işe iade talebi düşer.
• İhtarnamenin süreyi kestiğini düşünmek. İhtarname zamanaşımını kesmez ve durdurmaz.
• Çalışırken beklemek. İş ilişkisi sürerken de dönemsel alacakların süresi işler.
• Arabuluculukta geçen süreyi yanlış hesaplamak. Süre baştan başlamaz, yalnız durduğu gün sayısı kadar uzar.
• Hizmet tespitinde yıl sonu kuralını gözden kaçırmak. 5 yıllık süre, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlar.
• Def'i cevap dilekçesinde ileri sürmemek. İşveren bakımından en sık görülen usul hatasıdır.

Kontrol listesinde fesih tarihi ve fesih bildiriminin tebliğ tarihi, her alacak kaleminin dönemi, arabuluculuk bürosuna başvuru ve son tutanak tarihleri, daha önce açılmış dava ya da icra takibi, işverenin borcu kabul eden yazıları ve hizmet dökümü yer alır. İhbar süreleri ve tazminatın kapsamı için ihbar tazminatı sayfasına bakılabilir.