İş Kazası Sonrası Yapılması Gerekenler ve İşçinin Hakları

İş kazası nedir ve hangi olaylar iş kazası sayılır?

İş kazası, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu md. 13'te sayılan hallerde meydana gelen ve sigortalıyı hemen ya da sonradan bedenen veya ruhen zarara uğratan olaydır. İşçinin işyerinde bulunduğu sırada ya da işverenin yürüttüğü iş nedeniyle uğradığı kaza bu kapsamdadır. İş kazası sonrası yapılması gerekenler, olayın bu tanıma girdiğini belgelemekle başlar.

Olayın iş kazası sayılması için işçinin kusursuz olması gerekmez, çünkü kusur tazminatın miktarını etkileyen ayrı bir konudur. Sigortalılık çalışmaya başlamakla kendiliğinden doğduğundan, SGK'ya bildirilmemiş işçinin geçirdiği kaza da iş kazasıdır. Bu durumda çalışmanın kayıtlara geçmesi için hizmet tespit davası ayrıca gündeme gelebilir.

Meslek hastalığı ise ani bir olaydan değil, işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebepten ya da işin yürütüm şartlarından doğan hastalıktır (5510 md. 14). İkisi aynı sigorta kolundan karşılanır, ancak tespit usulleri farklıdır. Maluliyet, rücu ve destekten yoksun kalma gibi terimlerin kısa tanımları iş hukuku sözlüğü sayfasında yer alır.

İş kazası sonrası yapılması gerekenler nelerdir?

İş kazası sonrası yapılması gerekenler dört başlıkta toplanır. Bunlar sağlık kaydı, olayın belgelenmesi, SGK bildirimi ve belgelerin saklanmasıdır. Öncelik her zaman tedavidir, ancak ilk günlerde toplanmayan deliller sonradan zor bulunur. Aşağıdaki adımlar hem SGK ödemeleri hem de ileride açılabilecek tazminat davası için dayanak oluşturur.

1. Sağlık kuruluşunda iş kazası kaydı. Hastaneye başvuruda olayın işyerinde ve iş sırasında gerçekleştiği açıkça söylenir. Kaydın “iş kazası” olarak açılması sonraki bütün işlemlerin temelidir.
2. Kaza tutanağı. İşyerinde kazanın tarihini, saatini, yerini ve oluş biçimini anlatan bir tutanak düzenlenir. İşçi içeriğine katılmadığı tutanağı imzalamak zorunda değildir, itirazını yazarak da imzalayabilir.
3. Tanıklar ve görsel kayıtlar. Kazayı gören kişilerin adı ve iletişim bilgileri not edilir. Kaza yerinin fotoğrafı, kullanılan makine ve varsa kamera kayıtları delil değeri taşır.
4. Kolluk ve SGK bildirimi. İşveren kazayı kolluğa derhal, SGK'ya en geç kazadan sonraki 3 iş günü içinde bildirir (5510 md. 13, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu md. 14). Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde olmuşsa süre, kazanın öğrenildiği tarihten başlar.
5. İstirahat raporu. Geçici iş göremezlik ödeneği, yetkili hekim ya da sağlık kurulundan alınan istirahat raporuna bağlıdır (5510 md. 18). Raporların ve kontrol tarihlerinin eksiksiz izlenmesi gerekir.
6. Belgelerin saklanması. Epikriz, istirahat raporları, reçeteler, faturalar, ulaşım giderleri ve bordrolar tek bir dosyada toplanır.
7. İmzalanan belgelere dikkat. Kazadan sonra sunulan ibraname ya da “şikâyetçi değilim” içerikli yazılar hak kaybına yol açabilir. Bu belgelerin hangi koşullarda geçerli olduğu ibranamenin geçerlilik şartları yazısında açıklanmıştır.

İşveren kazayı SGK'ya bildirmezse işçi ne yapabilir?

İşveren kazayı bildirmezse işçi ya da yakınları SGK'ya doğrudan yazılı başvuru yaparak olayın iş kazası olarak incelenmesini isteyebilir. Başvuru sosyal güvenlik il müdürlüğüne ya da sosyal güvenlik merkezine yapılır ve başvuruya hastane kayıtları ve tanık bilgileri eklenir. Kurum, denetim elemanları aracılığıyla olayı soruşturur ve iş kazası sayılıp sayılmayacağına karar verir.

Sağlık hizmeti sunucuları da kendilerine intikal eden iş kazalarını en geç 10 gün içinde SGK'ya bildirmekle yükümlüdür (6331 md. 14). Bu nedenle hastane kaydının doğru açılması, işveren bildirimde bulunmasa bile olayın Kuruma ulaşmasına yardımcı olur. Süresinde bildirim yapmayan işveren idari para cezasıyla karşılaşabilir. Ayrıca bildirim tarihine kadar geçen süre için ödenen geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir (5510 md. 21).

SGK olayı iş kazası saymazsa işçi, iş mahkemesinde iş kazasının tespiti davası açabilir. Bu davadan önce Kuruma başvurulması zorunludur. Kurum 60 gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 4). Tespit kararı hem Kurumun yapacağı ödemelerin hem de tazminat taleplerinin dayanağını oluşturur.

İş kazası geçiren işçinin hakları nelerdir?

İş kazası geçiren işçinin hakları iki kaynaktan doğar. Bunlar SGK'nın sağladığı sosyal sigorta ödemeleri ve işverenden istenebilecek tazminatlardır. SGK ödemeleri işverenin kusurlu olup olmadığına bakılmaksızın yapılır, işverenden tazminat ise kusur ve zarar ölçüsünde talep edilebilir. İki kaynak birbirinin yerine geçmez, birlikte işler.

Geçici iş göremezlik ödeneği, işçinin kaza nedeniyle çalışamadığı günler için SGK tarafından ödenir. İş kazasında bu ödenek için önceden belirli bir prim gün sayısı aranmaz. Ödenek, yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayaktan tedavide üçte ikisi kadardır (5510 md. 18).

Ödenek işçinin SGK'ya bildirilen kazancı üzerinden hesaplandığından, kazancı eksik bildirilen işçinin ödeneği de düşük kalır. Bu durumda SGK primi eksik yatırılırsa ne yapılır yazısındaki yollar değerlendirilebilir. İşçinin ağır kusuru ya da kastı varsa Kurum ödenek ve gelirde kanunda öngörülen oranda indirim yapabilir (5510 md. 22).

Maluliyet oranı nasıl belirlenir?

Maluliyet oranı (sürekli iş göremezlik derecesi), tedavi tamamlandıktan sonra SGK tarafından sağlık kurulu raporlarına dayanılarak belirlenir. Yetkili hastanenin düzenlediği rapor Kurum sağlık kurulunca değerlendirilir ve işçinin meslekte kazanma gücündeki kayıp yüzde olarak saptanır. Orana itiraz edilirse dosyayı Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu inceler (5510 md. 95).

Oran, hem SGK'nın bağlayacağı geliri hem de işverenden istenecek maddi tazminatı doğrudan etkiler. Tazminat davasında raporlar arasında çelişki varsa mahkeme Adli Tıp Kurumundan görüş alabilir. Kusur oranları ise iş güvenliği alanındaki bilirkişilerce ayrı bir raporla belirlenir.

İyileşme süreci devam ederken oran kesinleşmez. Bu nedenle tazminat miktarı çoğu dosyada baştan tam olarak bilinemez ve talep, raporlar geldikçe netleşir. Kontrol muayenelerine gidilmesi ve tedavi belgelerinin eksiksiz tutulması oranın doğru saptanmasına yardımcı olur.

İş kazası tazminatı nasıl hesaplanır?

İş kazası tazminatı işçinin yaşı, geliri, maluliyet oranı ve tarafların kusur oranları esas alınarak bilirkişi raporuyla hesaplanır. Maddi tazminatın kalemleri tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplardır (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 54). Manevi tazminatın tutarını ise hâkim olayın özelliklerine göre takdir eder (md. 56).

Hesapta iki indirim öne çıkar. İşçinin kusuru oranında tazminattan indirim yapılır (md. 52). SGK'nın bağladığı gelirin işverene rücu edilebilen kısmı da, aynı zararın iki kez ödenmemesi için hesaplanan tutardan düşülür. Rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ise indirilmez (md. 55).

Varsayımsal bir örnekle anlatalım. Bilirkişi, sürekli iş göremezliğe uğrayan bir işçinin çalışma gücü kaybından doğan zararını 1.000.000 TL olarak hesaplamış olsun. Kazada işveren %80, işçi %20 kusurlu bulunmuşsa tutar 800.000 TL'ye iner. SGK'nın bağladığı gelirin rücuya tabi kısmı 300.000 TL kabul edilirse işverenden istenebilecek maddi tazminat 500.000 TL olur. Rakamlar yalnız hesabın mantığını gösterir, gerçek dosyada ise tutarı aktüerya hesabı belirler.

Talep kalemleri ve dava aşamaları iş kazası tazminat davası sayfasında ayrıntılı olarak yer alır. Avukatlık ücretinin asgari sınırları için iş hukuku avukatı ücretleri rehberine bakılabilir.

İş kazasında tazminattan kimler sorumlu tutulabilir?

İş kazasında tazminattan öncelikle işveren sorumludur, çünkü işveren iş sağlığı ve güvenliği için gerekli her türlü önlemi almakla yükümlüdür (Türk Borçlar Kanunu md. 417, 6331 md. 4). İşçinin kendi yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez. İşyeri dışından iş güvenliği hizmeti alınmış olması da bu sorumluluğu kaldırmaz.

İşçi bir alt işverenin (taşeronun) işçisiyse, asıl işveren o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur (4857 sayılı İş Kanunu md. 2). Bu durumda talep iki işverene birlikte yöneltilebilir. Kazaya bir üçüncü kişinin kusuru yol açmışsa o kişinin sorumluluğu da ayrıca gündeme gelir.

İşveren bakımından sonuç yalnız işçiye ödenecek tazminat değildir. Kaza işverenin kastından ya da iş güvenliği mevzuatına aykırı davranışından doğmuşsa SGK, yaptığı ödemeleri işverene rücu eder (5510 md. 21). İşçi SGK'ya süresinde bildirilmemişse Kurum, bu sorumluluk halleri aranmadan yaptığı masrafları işverenden ister (5510 md. 23).

İşveren iş kazasından sonra hangi adımları atmalıdır?

İşveren kazadan sonra yaralının tedavisini sağlar, olayı kolluğa ve SGK'ya süresinde bildirir, kazayı kayıt altına alıp inceler. Bu adımlar hem yasal yükümlülüktür hem de işverenin gerekli önlemleri aldığını göstermesinin yoludur. Başlıca işler şunlardır:

• yaralıya ilk yardımın yapılması ve sağlık kuruluşuna ulaştırılması,
• kolluğa derhal, SGK'ya en geç 3 iş günü içinde bildirim (5510 md. 13),
• kazanın kaydının tutulması ve inceleme raporunun düzenlenmesi (6331 md. 14),
• kaza yerinin, makinenin ve kamera kayıtlarının korunması,
• risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları ve kişisel koruyucu donanım teslim belgelerinin dosyalanması,
• aynı tehlikenin sürmemesi için önlemlerin gözden geçirilmesi.

Kayıtların eksiksiz tutulması kusur incelemesinde belirleyicidir. Eğitim verilmediği ya da koruyucu donanım sağlanmadığı durumlarda kusurun büyük bölümü işverene yüklenebilir. Sürecin işveren tarafındaki yönetimi işveren avukatı sayfasında ele alınmıştır.

İş kazası davasında zamanaşımı ve arabuluculuk nasıl işler?

İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat talepleri kural olarak 10 yıllık zamanaşımına tabidir (Türk Borçlar Kanunu md. 146). Kaza aynı zamanda suç oluşturuyorsa ve ceza kanunu daha uzun bir zamanaşımı öngörüyorsa o süre uygulanır. Süre kural olarak kaza tarihinden işlemeye başlar, ancak maluliyetin sonradan ortaya çıktığı hallerde başlangıç ayrıca değerlendirilir.

İş kazası tazminat davasında arabulucuya başvurmak zorunlu değildir. 7036 sayılı Kanun md. 3, iş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davalarını dava şartı arabuluculuğun dışında tutar. Taraflar isterse ihtiyari arabuluculuğa ya da sulh görüşmesine gidebilir. Bu yol iş hukukunda arabuluculuk sayfasında anlatılmıştır.

Dava işverenin yerleşim yeri, işin yapıldığı yer, kazanın ya da zararın meydana geldiği yer veya işçinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir (7036 md. 6). İstanbul'daki adliyelerin yetki alanları İstanbul iş mahkemeleri sayfasında gösterilmiştir. Diğer alacak türlerindeki süreler için iş davalarında zamanaşımı süreleri yazısına bakılabilir.

İş kazasında ceza soruşturması nasıl yürür?

İş kazası kolluğa bildirildiğinde Cumhuriyet savcılığı, kazada ihmali bulunanlar hakkında taksirle yaralama ya da ölüm halinde taksirle öldürme suçundan soruşturma yürütebilir. Soruşturmada olay yeri incelenir, tanıklar dinlenir ve kusur durumu için bilirkişi raporu alınır. Şüpheli konumunda işveren, işveren vekili ya da iş güvenliğinden sorumlu kişiler bulunabilir.

Taksirle yaralamanın bir bölümü şikâyete bağlıdır ve şikâyet hakkının kanundaki süre içinde kullanılması gerekir. Ölümle sonuçlanan kazalarda soruşturma şikâyet aranmadan yürütülür. İşçi ya da yakınları dosyaya delil sunabilir ve açılan davaya katılma talebinde bulunabilir.

Ceza dosyası ile tazminat davası birbirinden bağımsız olduğundan biri beklenmeden diğeri açılabilir. Bununla birlikte ceza dosyasındaki keşif tutanakları, ifadeler ve bilirkişi raporları tazminat davasında delil olarak kullanılır. Hukuk hâkimi ceza mahkemesinin kusur değerlendirmesiyle bağlı değildir, ancak kesinleşen mahkûmiyet kararındaki maddi olgu tespitleri hukuk davasında dikkate alınır.

İş kazası sonrasında en sık yapılan hatalar nelerdir?

En sık yapılan hata, hastane kaydının iş kazası yerine sıradan bir kaza ya da hastalık olarak açılmasına ses çıkarılmamasıdır. Bu kayıt sonradan düzeltilebilir, ancak düzeltme ek başvuru ve delil gerektirir. Diğer yaygın hatalar şunlardır:

• Tutanağı okumadan imzalamak. Kazayı işçinin dikkatsizliğine bağlayan ifadeler kusur incelemesinde işçinin aleyhine kullanılır.
• Tanık bilgilerini almamak. İşyerinden ayrılan tanıklara aylar sonra ulaşmak güçleşir.
• Tedaviyi yarıda bırakmak. Hekimin önerilerine uyulmaması hem maluliyet tespitini zorlaştırır hem de SGK ödemelerinde indirime yol açabilir (5510 md. 22).
• Elden yapılan ödemeyi belgesiz kabul etmek. İşverenin kazadan sonra yaptığı ödemelerin neyin karşılığı olduğu yazılı hale getirilmezse sonradan tartışma çıkar.
• Kazancın eksik bildirildiğini fark etmemek. Ödenek ve gelir bildirilen kazanç üzerinden hesaplanır.
• Süreyi yalnız 10 yıl üzerinden düşünmek. Deliller zamanla kaybolur, kamera kayıtları kısa sürede silinebilir.

Kontrol listesi olarak bir arada tutulacak belgeler hastane giriş kaydı ve epikriz, istirahat raporları, kaza tutanağı, tanık bilgileri, fotoğraf ve görüntüler, SGK bildirimine ilişkin kayıt, bordrolar ve hizmet dökümü ile tedavi ve ulaşım giderlerinin belgeleridir. Yargılamanın aşamaları iş mahkemesinde dava süreci sayfasında anlatılmıştır.