SGK Primi Eksik Yatırılırsa Ne Yapılır? İşçinin Seçenekleri

SGK priminin eksik yatırılması ne demektir?

SGK priminin eksik yatırılması, işverenin işçinin çalışma gününü ya da kazancını Sosyal Güvenlik Kurumuna gerçekte olduğundan az bildirmesidir. Bu durum işçinin hiç bildirilmemesi, ay içindeki gün sayısının eksik gösterilmesi ve ücretin bir bölümünün kayıt dışı bırakılması olmak üzere üç biçimde görülür. “Maaş asgari ücretten gösteriliyor, kalanı elden veriliyor” şikâyeti üçüncü biçimin en yaygın örneğidir.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'na göre primleri gerçek kazanç üzerinden bildirmek ve ödemek işverenin yükümlülüğüdür. İşçinin eksik bildirime rıza göstermesi bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz. SGK primi eksik yatırılırsa ne yapılır sorusunun cevabı, eksikliğin türüne ve işçinin çalışmaya devam etmek isteyip istemediğine göre değişir.

Prime esas kazanç, hizmet dökümü ve hak düşürücü süre gibi terimlerin kısa tanımları iş hukuku sözlüğü sayfasında yer alır.

Sigortanın eksik yatırıldığı nasıl anlaşılır?

Sigortanın eksik yatırıldığı, e-Devlet üzerinden alınan hizmet dökümünün bordro ve banka kayıtlarıyla karşılaştırılmasıyla anlaşılır. “4A Hizmet Dökümü” ile “SGK Tescil ve Hizmet Dökümü” belgeleri, her ay için bildirilen gün sayısını ve prime esas kazancı gösterir. Kontrol edilecek noktalar şunlardır:

• İşe giriş tarihi. Dökümdeki tarih, fiilen çalışmaya başlanan günle aynı mı?
• Gün sayısı. Tam çalışılan aylarda eksik gün bildirilmiş mi, bildirilmişse hangi neden gösterilmiş?
• Prime esas kazanç. Bildirilen brüt tutar, ele geçen ücretle ve bordroyla uyumlu mu?
• Ek ödemeler. Fazla mesai, prim ve ikramiye gibi ödemeler kazanca yansıtılmış mı?
• İşyeri bilgisi. Bildirimi yapan işyeri, fiilen çalışılan işveren mi?

Dökümdeki eksiklik her zaman hukuka aykırılık göstermez, çünkü ücretsiz izin, raporlu günler ya da kısmi süreli çalışma da eksik güne yol açar. Bu nedenle ilk adım, farkın nedenini belgeleriyle birlikte saptamaktır. Dökümün belirli aralıklarla alınıp saklanması sonradan yapılacak başvurularda işe yarar.

İşveren, ücret ödemesinde işçiye ücret hesabını gösteren bir pusula vermek zorundadır (4857 sayılı İş Kanunu md. 37). Pusulada sigorta primi kesintisi ayrı gösterilir. Bordrodaki kesinti ile hizmet dökümündeki kazancın karşılaştırılması, farkı en kısa yoldan ortaya çıkarır.

SGK primi eksik yatırılırsa ne yapılır?

SGK primi eksik yatırılırsa işçinin dört seçeneği vardır. İşçi işverenden yazılı düzeltme isteyebilir, SGK'ya şikâyette bulunabilir, sözleşmeyi haklı nedenle feshedebilir ve dava açabilir. Bu yollar birbirini dışlamaz, çoğu olayda sırayla ya da birlikte kullanılır. Hangisinin uygun olduğu, iş ilişkisinin sürdürülmek istenip istenmediğine bağlıdır.

Yazılı talebin noter ya da kayıtlı elektronik posta yoluyla yapılması, hem işverenin bilgilendirildiğini hem de tarihi belgeler. Gönderim yolları işçi ihtarnamesi nasıl çekilir yazısında karşılaştırılmıştır.

SGK'ya eksik prim şikâyeti adım adım nasıl yapılır?

Eksik prim şikâyeti, sosyal güvenlik il müdürlüğüne ya da sosyal güvenlik merkezine yazılı başvuruyla veya ALO 170 üzerinden yapılır. Başvurunun sonuç vermesi, eksikliğin dönemiyle ve belgesiyle ortaya konulmasına bağlıdır. İzlenecek sıra şöyledir:

1. Hizmet dökümü alınır. e-Devlet üzerinden güncel döküm indirilir ve tarihiyle saklanır.
2. Fark tablosu çıkarılır. Her ay için bildirilen gün ve kazanç ile gerçekte çalışılan gün ve alınan ücret yan yana yazılır.
3. Deliller toplanır. Banka hesap dökümü, bordrolar, ücrete ilişkin yazışmalar ve tanık bilgileri bir araya getirilir.
4. İşverenden düzeltme istenir. İş ilişkisi sürdürülmek isteniyorsa talep önce yazılı olarak işverene iletilir.
5. SGK'ya başvurulur. Dilekçede işyerinin unvanı ve adresi, çalışma dönemi, eksikliğin türü ve deliller belirtilir, başvuru kayıt numarası saklanır.
6. Denetim izlenir. Kurumun denetim elemanları işyeri kayıtlarını inceler, işçinin ve tanıkların bilgisine başvurabilir.
7. Sonuca göre dava değerlendirilir. Eksiklik giderilmezse 5 yıllık hak düşürücü süre dolmadan dava yoluna gidilir.

Şikâyet iş ilişkisi sürerken de yapılabilir. İşçinin haklarını takip etmek için idari ya da adli makamlara başvurması fesih için geçerli sebep oluşturmaz (4857 md. 18). Şikâyetin ardından işten çıkarılan ve iş güvencesi kapsamında olan işçi, bu durumu işe iade davası yoluyla ileri sürebilir.

Sigortalı, çalışmaya başladığını en geç bir ay içinde kendisi de Kuruma bildirebilir, ancak bu bildirimi yapmamış olması işçinin aleyhine delil oluşturmaz (5510 md. 8). İşverenin işe giriş bildirgesini çalışma başlamadan önce vermesi ise kural olarak zorunludur.

Eksik prim nedeniyle haklı fesih yapan işçi kıdem tazminatı alabilir mi?

Primleri eksik ya da gerçek ücretin altında yatırılan işçi sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir ve en az bir yıllık kıdemi varsa kıdem tazminatı talep edebilir. Dayanak, ücretin kanuna ya da sözleşmeye uygun hesaplanmamasını ve çalışma şartlarının uygulanmamasını düzenleyen 4857 md. 24/II'dir. Yargıtay'ın yerleşik içtihadı, primlerin hiç ya da eksik yatırılmasını bu kapsamda değerlendirir.

Bu fesihte ihbar tazminatı doğmaz, çünkü sözleşmeyi sona erdiren işçidir. Fesih hakkı kural olarak öğrenmeden itibaren 6 iş günü içinde kullanılır (md. 26), ancak eksik bildirim devam ettiği sürece süre işlemeye başlamaz. Fesih gerekçesinin yazılı ve somut bildirilmesi gerekir.

Fesihten önce eksikliğin belgelenmiş olması önemlidir. İddia ispatlanamazsa ayrılık istifa olarak değerlendirilir ve tazminat talebi reddedilebilir. Şartlar haklı nedenle fesih sayfasında, istifa ile haklı fesih ayrımı istifa eden işçinin kıdem tazminatı yazısında yer alır. Kıdem tazminatı hesabında bildirilen değil, ispatlanan gerçek ücret esas alınır.

İşçinin md. 24 uyarınca yaptığı haklı fesih, prim günü ve diğer şartlar varsa işsizlik ödeneğine engel değildir. İşverenin SGK'ya verdiği işten ayrılış bildiriminde fesih nedeninin buna uygun gösterilmesi gerekir. Kıdem tazminatı ve diğer alacaklar için dava açmadan önce arabulucuya başvurulur. Usul iş hukukunda arabuluculuk sayfasında anlatılmıştır.

Maaş asgari ücretten gösteriliyorsa gerçek ücret nasıl ispatlanır?

Gerçek ücret banka kayıtları, yazışmalar, tanık beyanları ve emsal ücret araştırmasıyla ispatlanır. Bordroda asgari ücret yazması, işçinin gerçekte daha yüksek ücret aldığını ispatlamasına engel değildir. İspat yükü ise bunu iddia eden işçidedir.

• Banka kayıtları. Maaş dışında yapılan düzenli havaleler, açıklama satırları ve farklı hesaplardan gelen ödemeler.
• Yazışmalar. Ücret teklifini, zam bildirimini ya da elden ödemeyi gösteren e-posta ve mesajlar.
• İşyeri belgeleri. İş sözleşmesi, ücret pusulası ve işverenin bankaya ya da resmî kurumlara verdiği gelir yazıları.
• Tanıklar. Elden ödemeyi gören ya da aynı düzende ücret alan çalışanlar.
• Emsal ücret. İşçinin mesleğine, kıdemine ve yaptığı işe göre ilgili meslek kuruluşlarından sorulan ücret düzeyi.

İşçilik alacağı davalarında mahkeme bu delilleri birlikte değerlendirir ve tanık beyanı ve emsal ücret araştırmasına dayanabilir. SGK kayıtlarının düzeltilmesine yönelik kazanç tespiti taleplerinde ise yargı uygulaması yazılı belgelere daha fazla ağırlık verir. Bu nedenle elden ödeme alan işçinin, ödemeleri yazılı iz bırakacak biçimde belgelemesi yerinde olur.

Varsayımsal bir örnekle anlatalım. Dört yıl çalışan bir işçinin giydirilmiş brüt ücreti gerçekte 70.000 TL olduğu halde bordroda 45.000 TL gösterilmiş olsun. Kıdem tazminatı bordrodaki ücretle 180.000 TL, gerçek ücretle 280.000 TL brüt hesaplanır. İki ücret de 1 Temmuz - 31 Aralık 2026 dönemi tavanı olan 73.729,87 TL'nin altındadır. Aradaki 100.000 TL'lik fark, gerçek ücretin ispatına bağlıdır. Aynı fark fazla mesai, yıllık izin ücreti ve ihbar tazminatı hesabına da yansır.

Hesabın ayrıntıları kıdem tazminatı nasıl hesaplanır yazısında anlatılmıştır. Yaklaşık tutar kıdem tazminatı hesaplama aracıyla görülebilir.

Hizmet tespit davası hangi süre içinde açılmalıdır?

Hizmet tespit davası, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıl içinde açılmalıdır (5510 md. 86/9). Bu süre zamanaşımı değil, hak düşürücü süredir ve mahkeme kendiliğinden dikkate alır. Süre geçtikten sonra o döneme ilişkin sigortalılık mahkeme kararıyla tespit ettirilemez.

Örneğin 2021 yılı içinde sigortasız geçen bir çalışma için süre 2021 yılının sonunda işlemeye başlar ve 2026 yılının sonunda dolar. İşe giriş bildirgesinin verilmiş olması gibi, çalışmanın Kurum kayıtlarına bir biçimde yansıdığı hallerde hak düşürücü sürenin uygulanmayacağı kabul edilir. Hangi istisnanın geçerli olduğu dosyadaki belgelere göre belirlenir.

Dava iş mahkemesinde görülür ve arabuluculuk dava şartı değildir. Hizmet tespitinde dava açmadan önce SGK'ya başvurma zorunluluğu da yoktur. Dava Kuruma resen ihbar edilir ve Kurum davaya katılır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 4). Mahkeme tanıklar, işyeri kayıtları ve komşu işyeri çalışanlarının beyanlarıyla çalışmanın gerçekliğini araştırır.

Usul ve deliller hizmet tespit davası sayfasında, diğer süreler iş davalarında zamanaşımı süreleri yazısında açıklanmıştır.

Eksik yatan primler emekliliği nasıl etkiler?

Eksik yatan primler emekliliği iki yönden etkiler. Eksik gün, emeklilik için gereken prim gün sayısının tamamlanmasını geciktirir, düşük bildirilen kazanç ise bağlanacak aylığı azaltır. Etki emeklilikle sınırlı değildir. İşsizlik ödeneği, geçici iş göremezlik ödeneği ve iş kazası halinde bağlanacak gelirler de SGK'ya bildirilen kazanç üzerinden hesaplanır.

Bu nedenle “elime geçen para aynı, primin düşük yatması beni etkilemez” düşüncesi yanıltıcıdır. Kayıp çoğu kez yıllar sonra, emeklilik başvurusunda ya da bir kaza sonrasında fark edilir ve o tarihte hak düşürücü süre geçmiş olabilir. Kaza halinde SGK ödemelerinin bildirilen kazanca nasıl bağlandığı iş kazası sonrası yapılması gerekenler yazısında anlatılmıştır.

Kıdem tazminatına emeklilik nedeniyle hak kazanılması da prim günü ve sigortalılık süresi şartlarına bağlıdır. Eksik gün, bu yoldan ayrılmayı planlayan işçinin hesabını da geciktirir. Hizmet dökümünün düzenli kontrolü bu nedenle yalnız emeklilik yaklaşırken değil, çalışma hayatı boyunca gereklidir.

Eksik bildirim işveren açısından hangi sonuçları doğurur?

Eksik bildirim işveren için geriye dönük prim borcu, gecikme cezası ve gecikme zammı, idari para cezası ve işçinin haklı feshi halinde kıdem tazminatı yükü anlamına gelir. Risk yalnız SGK ile sınırlı kalmaz, çünkü işçilik alacakları da bordrodaki değil, ispatlanan gerçek ücret üzerinden hesaplanır. Başlıca sonuçlar şunlardır:

• Prim ve ferileri. Eksik bildirilen gün ve kazancın primleri gecikme cezası ve gecikme zammıyla birlikte tahsil edilir (5510 md. 89).
• İdari para cezası. Bildirim yükümlülüklerine aykırılık ayrıca yaptırıma bağlanmıştır (5510 md. 102).
• Haklı fesih. İşçi sözleşmeyi md. 24/II uyarınca feshederse kıdem tazminatı gerçek ücret üzerinden ödenir.
• İş kazası halinde rücu. Süresinde bildirilmeyen işçinin geçirdiği kazada Kurum, yaptığı ödemeleri işverenden ister (5510 md. 23).
• Devirde sorumluluk. İşyerini devralan da eski işverenin prim borçlarından sorumlu olur (5510 md. 89).

Ücretin tamamının bordroya yansıtılması ve banka yoluyla ödenmesi bu riskleri önler. Geçmiş dönem eksikliklerini fark eden işverenin, uyuşmazlık çıkmadan kayıtlarını gözden geçirmesi yerinde olur. Bordro ve sözleşme düzeninin kurulmasındaki hukuki destek işveren avukatı sayfasında anlatılmıştır.

Eksik prim konusunda en sık yapılan hatalar nelerdir?

En sık yapılan hata, eksikliği belgelemeden ve gerekçe göstermeden işten ayrılmaktır. Bu durumda ayrılık istifa sayılabilir ve kıdem tazminatı talebi zora girer. Diğer yaygın hatalar şunlardır:

• Hizmet dökümüne hiç bakmamak. Eksiklik yıllar sonra fark edildiğinde 5 yıllık süre geçmiş olabilir.
• Elden ödemeyi izsiz bırakmak. Yazılı kayıt yoksa gerçek ücretin ispatı tanığa kalır.
• Bordroyu itirazsız imzalamak. İmzalı bordro, ücretin daha yüksek olduğu iddiasını zorlaştırır.
• Fesih bildirimini genel yazmak. Eksik bildirilen aylar ve kazanç farkı somut olarak belirtilmelidir.
• Yalnız şikâyetle yetinmek. SGK denetimi sonuç vermezse dava süresi işlemeye devam eder.
• Hizmet tespiti ile işçilik alacağını karıştırmak. İlki SGK kayıtlarını düzeltir ve arabuluculuğa tabi değildir, ikincisi için ise arabulucuya başvuru dava şartıdır.

Kontrol listesinde güncel hizmet dökümü, bordrolar ve ücret pusulaları, banka hesap dökümü, iş sözleşmesi, ücrete ilişkin yazışmalar, tanık adları, işverene yapılan yazılı talebin örneği ve SGK başvuru kayıt numarası yer alır. Talep edilebilecek diğer kalemler işçilik alacakları sayfasında sıralanmıştır.