Hizmet Tespit Davası: Şartları, Süresi ve Deliller

Hizmet tespit davası nedir, ne zaman açılır?

Hizmet tespit davası, bir işverene bağlı olarak çalıştığı halde bu çalışması Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) hiç ya da eksik bildirilen işçinin, çalıştığı sürelerin mahkeme kararıyla belirlenmesini istediği davadır. Dayanağı 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu md. 86/9'dur. Uygulamada sigortasız çalışma davası ya da SGK hizmet tespiti olarak da anılır.

Dava şu durumlarda gündeme gelir:

• İşçi hiç sigortalı gösterilmemiştir.
• İşe giriş geç bildirilmiş, baştaki dönem kayıt dışı kalmıştır.
• Ay içindeki çalışma günleri eksik bildirilmiştir (örneğin tam ay çalışıldığı halde 15 gün gösterilmiştir).
• İşçi, kayıtlarda işten çıkmış göründüğü dönemde fiilen çalışmayı sürdürmüştür.

Davada sık geçen üç terim şöyle tanımlanır. Prim ödeme gün sayısı, işçi adına SGK'ya bildirilen ve emeklilik hesabında esas alınan gün toplamıdır. Prime esas kazanç, primin hesaplandığı brüt kazançtır. Hizmet dökümü ise bu gün ve kazançların işveren bazında listelendiği SGK kaydıdır ve e-Devlet üzerinden alınabilir. Diğer kavramlar iş hukuku sözlüğü sayfasında açıklanır.

Hangi durumda hangi dava ya da başvuru yolu izlenir?

Kayıt dışı çalışmaya ilişkin her sorun hizmet tespit davasıyla çözülmez, izlenecek yol talebin türüne göre değişir. Aşağıdaki tablo sık karşılaşılan durumları özetler.

Şikâyet yolu tek başına her zaman yeterli olmaz. SGK denetim görevlilerinin kayıt ve belgeye dayanmadan yaptığı fiilî tespitlerde, geriye dönük en çok bir yıllık süre dikkate alınır (5510 sayılı Kanun md. 86/8). Daha eski dönemler için mahkeme kararı gerekir.

Şikâyet ile dava birbirinin alternatifi değildir. Şikâyet üzerine düzenlenen denetim tutanağı davada delil olarak kullanılabilir. Buna karşılık şikâyet başvurusu tek başına beş yıllık süreyi kesmez. Süre dolmak üzereyse dava yolunun beklenmeden kullanılması gerekir.

Sigortasız çalışan işçi iş kazası geçirirse ne olur?

Sigortalılık, işverenin bildirim yapmasına değil işçinin fiilen çalışmaya başlamasına bağlıdır (5510 sayılı Kanun md. 7). Bu nedenle hiç bildirilmemiş bir işçinin geçirdiği kaza da iş kazası sayılabilir. Ancak Kurumdan gelir ve ödenek alınabilmesi için önce çalışmanın tespiti gerekebilir. Kazadan doğan tazminat talepleri ayrı bir davanın konusudur ve iş kazası avukatı sayfasında anlatılır.

Hizmet tespit davasının şartları nelerdir, kimler açabilir?

Hizmet tespit davasının kabulü için çalışmanın hizmet akdine dayanması, fiilen gerçekleşmesi, SGK tarafından önceden tespit edilememiş olması ve davanın süresinde açılması gerekir. Bu şartlar şöyle açılır:

1. Hizmet akdine dayalı çalışma gerekir, yani işçi işverene bağlı olarak ve ücret karşılığında çalışmış olmalıdır. Kendi adına bağımsız çalışma ya da eser sözleşmesiyle iş yapma bu davanın konusu değildir.
2. Fiilî çalışma bakımından, çalışma gerçekten yapılmış olmalıdır. Yalnız kâğıt üzerinde kalan, fiilî çalışmaya dayanmayan sigortalılık bu davayla kazanılamaz.
3. Kurumca tespit edilememiş olma şartı gereği çalışma, işveren tarafından bildirilmemiş ve SGK denetimiyle de kayda geçmemiş olmalıdır.
4. Süre bakımından dava, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde açılmalıdır (md. 86/9).

Davayı çalışmanın sahibi olan işçi açar. İşçinin ölümü halinde, yargı uygulamasında ölüm aylığına hak kazanabilecek hak sahiplerinin de bu davayı açabileceği kabul edilir. Dava açmak için iş ilişkisinin sona ermesi beklenmez, çalışma sürerken de tespit istenebilir.

Hizmet tespit davasında 5 yıllık süre nasıl işler?

Hizmet tespit davası, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde açılmalıdır. Örneğin 2021 yılı içinde geçen bir çalışma için süre 31 Aralık 2021'de başlar ve 31 Aralık 2026'da dolar. Bu süre zamanaşımı değil hak düşürücü süredir. Bu nedenle mahkeme, işveren ileri sürmese bile süreyi kendiliğinden gözetir.

Yargıtay'ın yerleşik içtihadı bu kurala önemli açıklıklar getirmiştir. Bunlar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

İstisnaların kapsamı dosyadaki belgelere göre değişir. Bu nedenle sürenin dolup dolmadığı, SGK hizmet dökümü ve işyeri kayıtları görülmeden kesin olarak söylenemez.

Süre hesabı örnek üzerinde nasıl görünür? (varsayımsal örnek)

Aşağıdaki iki örnek varsayımsaldır ve yalnız sürenin nasıl hesaplandığını gösterir.

• Kesintisiz çalışma örneğinde bir işçi aynı işyerinde 1 Nisan 2020 ile 30 Eylül 2022 arasında ara vermeden çalışmış ve hiç sigortalı gösterilmemiştir. Süre, çalışmanın bittiği yılın sonunda, yani 31 Aralık 2022'de başlar ve 31 Aralık 2027'de dolar. 2020 yılındaki çalışma da bu süre içinde talep edilebilir.
• Aralıklı çalışma örneğinde başka bir işçi 2020 yılında dört ay çalışıp ayrılmış, 2023 yılında aynı işyerine dönerek altı ay daha çalışmıştır. İki dönem de bildirilmemiştir. 2020 dönemi için süre 31 Aralık 2025'te dolmuştur, 2023 dönemi için ise süre 31 Aralık 2028'e kadar devam eder.

İkinci örnekte 2020 dönemi için işe giriş bildirgesi verilmiş olsaydı sonuç değişebilirdi. Bu yüzden ilk adım her zaman SGK kayıtlarının incelenmesidir.

Dava açmadan önce SGK'ya başvuru ya da arabuluculuk gerekir mi?

Hizmet tespit davasında dava açmadan önce SGK'ya başvurmak da arabulucuya gitmek de zorunlu değildir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 4, sosyal güvenlik mevzuatından doğan uyuşmazlıklarda dava öncesinde Kuruma başvurulmasını zorunlu kılar. Ancak hizmet akdine dayalı zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti taleplerini bu zorunluluğun dışında tutar. Aylık bağlanması ya da borçlanma gibi doğrudan SGK'ya yöneltilen taleplerde ise başvuru ve altmış günlük cevap süresi beklenmeden dava açılamaz.

Arabuluculuk bakımından sonuç aynıdır. Sosyal güvenlik hakkı kamu düzenine ilişkin olduğundan tarafların üzerinde serbestçe anlaşabileceği bir konu sayılmaz. Buna karşılık aynı çalışma dönemine ait işçilik alacakları için iş hukukunda arabuluculuk dava şartıdır, yani iki talep farklı usullere tabidir.

Hizmet tespit davası adım adım nasıl ilerler?

Hizmet tespit davası kayıtların incelenmesi, dava dilekçesi, Kuruma ihbar, delillerin toplanması, karar ve kararın SGK'ca uygulanması aşamalarıyla ilerler. Her adımda yapılan iş ve dayanağı aşağıda sıralanmıştır.

1. Hizmet dökümünün alınması ilk adımdır. İşçi e-Devlet üzerinden SGK hizmet dökümünü alır ve bildirilmeyen ya da eksik bildirilen ayları belirler.
2. Süre kontrolünde her dönem için beş yıllık hak düşürücü sürenin dolup dolmadığına ve istisnaların bulunup bulunmadığına bakılır (5510 sayılı Kanun md. 86/9).
3. Delillerin derlenmesi aşamasında çalışmayı gösteren belgeler toplanır ve o dönemde işyerinde kayıtlı çalışan kişilerin adları not edilir.
4. Dava dilekçesiyle dava, işverene karşı iş mahkemesinde açılır. Dilekçede işyeri, çalışmanın başlangıç ve bitiş tarihleri, yapılan iş ve alınan ücret açıkça yazılır.
5. Kuruma ihbar aşamasında mahkeme davayı SGK'ya resen ihbar eder ve Kurum davaya fer'î müdahil olarak katılır (7036 sayılı Kanun md. 4/2).
6. Kayıtların getirtilmesi ve tanıklar aşamasında mahkeme işyeri sicil dosyasını ve dönem bordrolarını getirtir, bordro tanıklarını dinler.
7. Kararda mahkeme, ispatlanan dönem için prim ödeme gün sayısını ve kazancı belirler.
8. Kanun yolu olarak karara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde istinafa başvurulabilir. Kurum, yanında katıldığı taraf başvurmasa bile kanun yoluna gidebilir.
9. Uygulama aşamasında kesinleşen kararı SGK uygular, gün ve kazançlar da hizmet dökümüne işlenir.

Yetkili mahkeme, davalı işverenin yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki iş mahkemesidir. İstanbul'da hangi ilçenin hangi adliyeye bağlı olduğu İstanbul iş mahkemeleri sayfasında gösterilir.

Davanın tarafları kimlerdir, mahkeme nasıl bir inceleme yapar?

Hizmet tespit davası işverene karşı açılır ve SGK davada yer alır. Mahkeme davayı Kuruma resen ihbar eder. Kurum davaya işverenin yanında fer'î müdahil olarak katılır ve karara karşı kendi başına kanun yoluna başvurabilir (7036 sayılı Kanun md. 4/2). Kesinleşen kararı uygulamak SGK'nın yükümlülüğüdür.

Dava kamu düzenine ilişkin olduğu için hâkim tarafların getirdiği delillerle yetinmez, re'sen araştırma yapar. İşverenin davayı kabul etmesi ya da duruşmalara gelmemesi tek başına tespit kararı verilmesine yetmez. Mahkeme çoğu dosyada şu adımları izler:

1. SGK'dan işyeri sicil dosyasını ve dönem bordrolarını getirtir.
2. İşyerinin iddia edilen dönemde faaliyette olup olmadığını araştırır.
3. Bordrolarda adı geçen çalışanları tanık olarak dinler.
4. Gerekirse komşu işyerlerinin kayıtlı çalışanlarını ve sahiplerini belirleyip dinler.
5. İşin niteliğini (sürekli, mevsimlik, kısmi süreli) ve çalışmanın başlangıç ve bitiş tarihlerini saptar.

Bu inceleme biçimi iki yönlü sonuç doğurur. İşçi, işverenin sessiz kalmasına güvenerek delil sunmaktan kaçınamaz. İşveren de işçiyle anlaşarak davayı kabul etmek yoluyla, gerçekte olmayan bir çalışmayı kayıtlara geçirtemez.

Sigortasız çalışma hangi delillerle ispatlanır?

Sigortasız çalışma, işyeri kayıtları ve o dönemi bilen tanıkların beyanlarıyla ispatlanır. En güçlü tanıklar, aynı dönemde işyerinde kayıtlı çalışan ve bordrolarda adı geçen kişilerdir (bordro tanıkları). Bunlara ulaşılamadığında komşu işyerlerinin kayıtlı çalışanları dinlenir.

Uygulamada dikkate alınan başlıca deliller ve dava öncesinde hazırlanacak belgeler şunlardır:

• SGK hizmet dökümü (hangi ayların eksik olduğunu gösterir)
• Ücretin yatırıldığını gösteren banka hesap hareketleri
• Ücret bordrosu, hesap pusulası, avans ve ödeme makbuzları
• İşyeri giriş kartı, vardiya çizelgesi, puantaj ve nöbet listeleri
• İşçinin imzasını ya da adını taşıyan irsaliye, fatura, teslim tutanağı gibi işyeri evrakı
• İşyeri yazışmaları, mesaj grupları ve e-postalar
• İş müfettişi ya da SGK denetim raporları
• İşyerinde çekilmiş, tarihi belirlenebilen fotoğraflar
• O dönemde işyerinde kayıtlı çalışan kişilerin ad ve iletişim bilgileri

Yalnız akraba ya da yakın arkadaş beyanına dayanan iddialar çoğu dosyada yeterli görülmez. İşverenler açısından ise işe giriş bildirgelerinin, bordroların ve puantaj kayıtlarının düzenli tutulması, asılsız iddialara karşı temel savunma aracıdır.

Ücret SGK'ya eksik bildirilmişse ne yapılır?

Ücret SGK'ya gerçekte ödenenden düşük bildirilmişse prime esas kazancın tespiti istenir. Bu talep hizmet tespitiyle birlikte ya da ayrı ileri sürülebilir ve sonuçta emekli aylığının hesabına esas alınan kazanç düzeltilir. Yargıtay uygulamasında gerçek ücretin banka kayıtları, imzalı bordro ve ödeme belgeleri gibi yazılı delillerle desteklenmesi aranır, çünkü yalnız tanık beyanı çoğu dosyada yeterli sayılmaz.

Ücretin bir kısmının elden ödenmesi işçilik alacaklarını da etkiler, çünkü kıdem ve ihbar tazminatı gerçek ücret üzerinden hesaplanır. Konunun işçi bakımından sonuçları SGK primi eksik yatırılırsa ne yapılır yazısında anlatılır.

Kayıt dışı dönemde yapılan fazla çalışmanın ispatı ayrı bir konudur ve işçilik alacağı davasında değerlendirilir. Bu konudaki delil kuralları fazla mesai nasıl ispatlanır yazısında yer alır.

İşveren açısından hizmet tespit davası ne anlama gelir?

İşveren açısından hizmet tespit davası, geriye dönük prim borcu, gecikme cezası ve zammı ile idari para cezası riski demektir. Bu sonuçlar, 5510 sayılı Kanun'un işverene yüklediği bildirim ve kayıt tutma yükümlülüklerine bağlıdır.

İşverenin davadaki savunması çoğunlukla üç noktada toplanır. Bunlar, iddia edilen dönemde işyerinin faaliyette olmadığı, kişinin o dönemde başka bir işyerinde kayıtlı çalıştığı ya da ilişkinin hizmet akdi niteliği taşımadığı yönündeki savunmalardır. Bu savunmaların her biri kayıtla desteklenmelidir, çünkü mahkeme aynı belgeleri SGK'dan da getirtir.

Önleyici adımlar basittir. Bunlar işe başlatmadan önce bildirge vermek, puantaj ve bordroyu fiilî çalışmayla uyumlu tutmak, ücretin tamamını bankadan ödemek ve işten ayrılışları zamanında bildirmektir. İşveren tarafına ilişkin diğer konular işveren avukatı sayfasında ele alınır.

Hizmet tespitinde sık yapılan hatalar nelerdir?

Hizmet tespitinde en sık yapılan hata, sürenin dolmasına yakın bir tarihe kadar beklemek ve SGK kayıtlarını hiç kontrol etmemektir. Uygulamada talebi zayıflatan başlıca hatalar şunlardır:

• Hizmet dökümünü izlememek, eksik bildirimin çoğu zaman yıllar sonra, emeklilik başvurusunda fark edilmesine yol açar ve o tarihte süre dolmuş olabilir.
• Çalışmanın bitmesini beklemek gereksizdir, çünkü dava iş ilişkisi sürerken de açılabilir. Beklemek delillerin kaybolmasına yol açar.
• Yalnız yakınları tanık göstermek yeterli olmaz. Bordro tanığı ya da komşu işyeri çalışanı bulunmadığında iddia zayıf kalır.
• Dönemi belirsiz yazmak da hatadır. “Yıllarca çalıştım” gibi ifadeler yerine başlangıç ve bitiş tarihleri gün, ay ve yıl olarak verilmelidir.
• İki talebi aynı usule tabi sanmak yanıltıcıdır. Hizmet tespiti doğrudan dava konusudur, kıdem tazminatı ve ücret gibi alacaklar için ise önce arabulucuya başvurulur.
• İşverenle yapılan anlaşmaya güvenmek sonuç vermez, çünkü sigorta hakkından vazgeçmeye ilişkin sözleşme hükümleri geçersizdir (5510 sayılı Kanun md. 92). İşverenin kabulü de mahkemeyi bağlamaz.
• Elden ödenen ücreti belgelememek de sorun yaratır. Gerçek ücret ispatlanamazsa prime esas kazanç düşük kalır.

Hizmet tespit kararının sonuçları nelerdir?

Kesinleşen hizmet tespit kararıyla, tespit edilen prim gün sayıları ve kazançlar işçinin SGK kayıtlarına işlenir. Bunun başlıca sonuçları şunlardır:

• Emeklilik bakımından prim gün sayısı artar. Sigortalılık başlangıcı öne çekilebilir ve bu, emeklilik koşullarını etkileyebilir.
• İşveren bakımından primler gecikme zammıyla birlikte tahsil edilir, ayrıca idari para cezası uygulanabilir.
• İşçilik alacaklarında tespit edilen süre, kıdem tazminatı ve yıllık izin gibi kıdeme bağlı hakların hesabında dayanak olur. Bu alacaklar ayrı bir talep konusudur ve işçilik alacakları sayfasında açıklanır.
• Fesih hakkı bakımından, primlerin yatırılmaması işçiye haklı nedenle fesih imkânı verir.

Hizmet tespiti ile işçilik alacakları farklı sürelere tabidir. Hizmet tespitinde beş yıl hak düşürücü süredir ve mahkemece kendiliğinden gözetilir. Kıdem tazminatı ve ücret alacaklarında ise beş yıl zamanaşımıdır ve ancak karşı taraf ileri sürerse dikkate alınır. Alacaklardaki süreler iş davalarında zamanaşımı süreleri yazısında toplu halde yer alır.

Avukatın bu davadaki işi, hak düşürücü süreyi ve istisnalarını SGK kayıtlarına göre değerlendirmek, tanıkları ve belgeleri belirlemek, hizmet tespiti ile işçilik alacağı taleplerini doğru usulle ayrı ayrı yürütmektir. Yargılamanın genel işleyişi iş mahkemesi avukatı sayfasında anlatılır. Görüşme için iletişim sayfası kullanılabilir.