İşsizlik Ödeneği Şartları: Kimler Alır, Nasıl Başvurulur?

İşsizlik ödeneği nedir?

İşsizlik ödeneği, çalışma istek ve yeteneğinde olmasına rağmen kendi kasıt ve kusuru olmaksızın işini kaybeden sigortalıya, gelir kaybını belirli süre ve ölçüde karşılamak üzere yapılan parasal ödemedir. Dayanağı 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu'dur (md. 47). Ödemeyi işveren değil, Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) İşsizlik Sigortası Fonu'ndan yapar.

İşsizlik sigortası zorunludur ve hizmet akdiyle çalışan sigortalılar işe başladıkları tarihten itibaren kapsama girer (md. 48). Fon, prime esas aylık brüt kazanç üzerinden yüzde 1 sigortalı, yüzde 2 işveren ve yüzde 1 Devlet payı olarak alınan primlerle beslenir (md. 49). İşveren, kendi prim yükümlülüğü nedeniyle işçinin ücretinden indirim ya da kesinti yapamaz.

Memurlar ve bir hizmet akdine dayanmadan kendi adına çalışanlar bu sigortanın kapsamında değildir (md. 46). Ödenek bir tazminat değil, sigorta ödemesidir. Bu nedenle işverenle yaşanan uyuşmazlığın sonucu beklenmeden, kanundaki koşullar sağlandığında bağlanır. Fesih, hizmet akdi ve prime esas kazanç gibi terimlerin tanımları iş hukuku sözlüğü sayfasında bulunur.

İşsizlik ödeneği şartları nelerdir?

İşsizlik ödeneği için beş şart birlikte aranır. Bunlar iş sözleşmesinin kanunda sayılan bir nedenle sona ermesi, son 120 gün hizmet akdine tabi olma, son 3 yılda en az 600 gün prim, süresinde başvuru ve yeni bir iş almaya hazır olmadır. Şartlar 4447 sayılı Kanun md. 48, 50 ve 51'de düzenlenmiştir. Biri eksikse ödenek bağlanmaz.

1. Sona erme nedeni. Hizmet akdi, md. 51'de sayılan hallerden biriyle sona ermiş olmalıdır. Bu haller işçinin kendi istek ve kusuru dışında işsiz kaldığı durumlardır.
2. Son 120 gün. Hizmet akdinin sona ermesinden önceki son 120 gün boyunca hizmet akdine tabi olunmalıdır (md. 50).
3. Son 3 yılda 600 gün. Sona ermeden önceki son üç yıl içinde en az 600 gün sigortalı olarak çalışılmış ve işsizlik sigortası primi ödenmiş olmalıdır (md. 50).
4. Süresinde başvuru. Fesih tarihini izleyen günden itibaren 30 gün içinde İŞKUR'a doğrudan ya da elektronik ortamda başvurulmalıdır (md. 48).
5. İşe hazır olma. Başvuran, yeni bir iş almaya hazır olduğunu Kuruma kaydettirmelidir (md. 51).

İkinci şartın ifadesi 2019'da değişmiştir. Kanun daha önce son 120 günde “prim ödeyerek sürekli çalışmış” olmayı arıyordu. 7161 sayılı Kanun'la bu ifade “hizmet akdine tabi” olma biçimine dönüştürüldü. Bu nedenle son 120 gün içinde raporlu ya da ücretsiz izinli geçen günler, iş sözleşmesi devam ettiği sürece bu şartı tek başına bozmaz. Toplam 600 günlük prim koşulu ise ayrıca sağlanmalıdır.

Başvuru sırasında hizmet akdinin grev, lokavt ya da kanundan doğan ödevler nedeniyle askıda olmaması da gerekir (md. 51). Askıdaki sözleşme sona ermiş sayılmadığı için bu dönemde ödenek istenemez.

Hangi işten ayrılma biçimlerinde işsizlik ödeneği alınır?

İşsizlik ödeneği, yalnız 4447 sayılı Kanun md. 51'de sayılan sona erme hallerinde alınır ve bu hallerin ortak noktası işçinin kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalmasıdır. Madde bu halleri 1475 sayılı eski İş Kanunu'nun madde numaralarıyla sayar. 4857 sayılı İş Kanunu geçici md. 1 uyarınca bu atıflar yürürlükteki kanuna yapılmış sayılır. Aşağıdaki tabloda güncel karşılıklar gösterilmiştir.

Ücreti ödenmeyen, sigorta primleri eksik yatırılan ya da tacize uğrayan işçinin sözleşmeyi feshetmesi istifa değil, haklı nedenle fesihtir. Bu durumda işçi hem tazminat hem ödenek bakımından işveren feshine yakın bir konumda olur. Haklı fesih halleri haklı nedenle fesih sayfasında, primlerin eksik yatırılması hali SGK primi eksik yatırılırsa ne yapılır yazısında anlatılır.

İşverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık gerekçesiyle yaptığı fesihte durum farklıdır. Kanun bu bendi ödeneğe hak kazandıran haller arasında saymaz. İşverenin bildirdiği gerekçe gerçeği yansıtmıyorsa bunun sonuçları aşağıda ayrı bir başlıkta ele alınmıştır.

İşyerinin el değiştirmesi nedeniyle işten çıkarılan işçi ödenekten yararlanabilir. Bu durumda kıdem ve alacaklar bakımından geçerli kurallar işyeri devrinde işçi hakları yazısında anlatılır.

İstifa eden ya da ikale ile ayrılan işçi işsizlik ödeneği alabilir mi?

İstifa eden ya da ikale (bozma sözleşmesi) ile ayrılan işçi işsizlik ödeneği alamaz, çünkü bu iki sona erme biçimi 4447 sayılı Kanun md. 51'de sayılan haller arasında değildir. Ödenek, işini kendi isteği dışında kaybeden sigortalı içindir. Belgenin başlığı değil, sözleşmenin gerçekte nasıl sona erdiği belirleyicidir.

İstifa ile haklı fesih arasındaki ayrım bu noktada önem kazanır. İşçi ayrılma dilekçesine yalnız “istifa ediyorum” yazmışsa işveren çıkışı kendi isteğiyle ayrılma olarak bildirir. Ayrılığın gerçek nedeni ödenmeyen ücret ya da uygulanmayan çalışma koşulları ise bunun fesih bildiriminde açıkça yazılması gerekir. Konunun tazminat yönü istifa eden işçinin kıdem tazminatı yazısında ele alınmıştır.

İkalede işçi ile işveren sözleşmeyi karşılıklı anlaşarak sona erdirir. İşçi bu yolla ayrılırken ödenek hakkından da vazgeçmiş olur. Bu nedenle ikale görüşmesinde işsizlik ödeneğinden yoksun kalınacak sürenin de hesaba katılması yerinde olur. İkalenin koşulları ve makul yarar ölçütü ikale sözleşmesi yazısında, fesih belgelerinin genel kuralları iş sözleşmesi ve ibraname sayfasında açıklanır.

İşsizlik ödeneği kaç ay ödenir?

İşsizlik ödeneği, son üç yıldaki prim gün sayısına göre 180, 240 ya da 300 gün süreyle ödenir (4447 sayılı Kanun md. 50). Süre, işçinin yaşına ya da ücretine göre değil, yalnız prim gün sayısına göre belirlenir.

Ödenek her ayın beşinde aylık olarak işsizin kendisine ödenir ve başvurular izleyen ayın sonuna kadar sonuçlandırılır (md. 50). İşsiz kalınan dönemde, 5510 sayılı Kanun gereği ödenecek sigorta primleri de Kurumca karşılanır (md. 48). Uygulamada bu, ödenek süresince genel sağlık sigortasından yararlanmanın sürmesi anlamına gelir.

Varsayımsal bir örnekle anlatalım. İşçi son üç yılda toplam 950 gün prim ödemiştir. 900 günlük eşiği aştığı, 1080 günlük eşiğe ulaşmadığı için ödenek süresi 240 gündür. Aynı işçi fesihten 45 gün sonra başvurursa 15 günlük gecikme toplam süreden düşülür ve 225 gün ödenek alır.

İşsizlik ödeneği nasıl hesaplanır?

Günlük işsizlik ödeneği, sigortalının son dört aylık prime esas kazançları dikkate alınarak hesaplanan günlük ortalama brüt kazancının yüzde 40'ıdır (4447 sayılı Kanun md. 50). Bu tutar, 16 yaşından büyük işçiler için uygulanan aylık asgari ücretin brüt tutarının yüzde 80'ini geçemez. Ödenekten yalnız damga vergisi kesilir.

Hesap şu adımlarla yapılır:

1. Son dört ayın prime esas kazançları toplanır.
2. Toplam, bu dönemdeki prim gün sayısına bölünerek günlük ortalama brüt kazanç bulunur.
3. Günlük ortalama brüt kazancın yüzde 40'ı alınır.
4. Bulunan tutar otuz günle çarpılarak aylık brüt ödenek hesaplanır.
5. Aylık tutar, brüt asgari ücretin yüzde 80'i ile karşılaştırılır, aşıyorsa üst sınır uygulanır.
6. Damga vergisi (binde 7,59) düşülür.

Hesabı da varsayımsal bir örnekle gösterelim. İşçinin son dört ayda prime esas kazancı her ay 60.000 TL, toplam 240.000 TL'dir. 120 güne bölündüğünde günlük ortalama brüt kazanç 2.000 TL olur. Bunun yüzde 40'ı 800 TL, aylık karşılığı 24.000 TL'dir. Bu tutarın üst sınırın altında kaldığı varsayılırsa damga vergisi 182,16 TL, ödenecek tutar 23.817,84 TL olur.

Üst sınır brüt asgari ücrete bağlı olduğu için asgari ücret her değiştiğinde yeniden hesaplanır. Bu nedenle burada tutar verilmemiştir. Güncel alt ve üst sınırlar İŞKUR'un duyurularından izlenir. Prime esas kazanç, bordroda sigorta primi kesilen brüt tutardır. Ücretin bir bölümü elden ödeniyor ve primler düşük kazanç üzerinden bildiriliyorsa ödenek de düşük hesaplanır. Eksik bildirilen kazancın tespiti hizmet tespit davası sayfasında anlatılan yolun konusudur.

İşsizlik ödeneği başvurusu nasıl ve ne zaman yapılır?

Başvuru, hizmet akdinin feshedildiği tarihi izleyen günden itibaren 30 gün içinde İŞKUR'a doğrudan ya da elektronik ortamda yapılır (4447 sayılı Kanun md. 48). Mücbir sebepler dışında başvuruda gecikilen süre, ödenek alınacak toplam süreden düşülür. Süre fesih tarihinden başlar ve tazminat görüşmelerinin ya da arabuluculuğun sonucunu beklemek süreyi durdurmaz.

1. Fesih belgelerini toplayın. Fesih bildirimi, varsa ihtarname ve son bordrolar saklanır, çünkü fesih tarihi ve nedeni bu belgelerden anlaşılır.
2. İşten çıkış bildirimini kontrol edin. İşveren, sözleşmesi md. 51'deki hallerden biriyle sona eren sigortalı için işten ayrılma bildirgesi düzenler ve 15 gün içinde Kuruma gönderir (md. 48). Bildirilen çıkış nedeninin gerçek duruma uygun olup olmadığına bakılır.
3. 30 gün içinde başvurun. Başvuru İŞKUR birimine şahsen ya da elektronik ortamda yapılır ve başvuran yeni bir iş almaya hazır olduğunu kaydettirir.
4. Sonucu izleyin. Başvuru, izleyen ayın sonuna kadar sonuçlandırılır. Ödenek bağlanırsa ödemeler her ayın beşinde yapılır.
5. Kurumun çağrılarını cevaplayın. İş teklifleri, eğitim önerileri ve bilgi talepleri süresinde yanıtlanır, aksi halde ödenek kesilebilir (md. 52).
6. Değişiklikleri bildirin. Yeni bir işe girilmesi ya da yaşlılık aylığı bağlanması halinde durum Kuruma bildirilir.

İşveren açısından da süre önemlidir. İşten ayrılma bildirgesinin süresinde ve doğru nedenle verilmesi, işçinin başvurusunun gecikmeden sonuçlanmasını sağlar. Fesih sırasında düzenlenen diğer belgeler işten çıkarılan işçinin hakları yazısında sıralanmıştır.

İşveren işten çıkış nedenini yanlış bildirirse ne yapılır?

İşverenin bildirdiği çıkış nedeni gerçeği yansıtmıyorsa işçi önce işverenden yazılı olarak düzeltme ister, sonuç alamazsa İŞKUR'a itiraz eder ve fesih nedeninin yargı yoluyla belirlenmesini talep edebilir. Kurum ödenek talebini kural olarak işverenin bildirimine göre değerlendirir. Bu nedenle bildirimdeki neden, ödeneğin bağlanıp bağlanmayacağını doğrudan etkiler.

En sık karşılaşılan iki durum, işveren feshi yaptığı halde çıkışın istifa olarak bildirilmesi ve geçerli ya da haklı bir neden bulunmadığı halde ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık gerekçesinin gösterilmesidir. İkisinde de işçi hem ödenekten hem tazminatlardan yoksun kalabilir. İşverenin gösterdiği haklı nedenin gerçekleşmediği yargı kararıyla ortaya konulduğunda, ödenek talebi bu karara göre yeniden değerlendirilebilir.

İŞKUR'un taraf olduğu iş ve sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklara iş mahkemeleri bakar (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 5). İşverene karşı açılacak tazminat ya da işe iade davası ile Kurumun işlemine karşı izlenecek yol birbirinden ayrıdır. Hangi yolun hangi sırayla izleneceği somut olaya göre değişir. Dava sürecinin genel işleyişi iş mahkemesi avukatı sayfasında anlatılır.

İşsizlik ödeneği hangi hallerde kesilir ya da durdurulur?

İşsizlik ödeneği, kanunda sayılan dört halde kesilir, iki halde ise geçici olarak durdurulur (4447 sayılı Kanun md. 52). Kesilme ödenek hakkını sona erdirir ya da askıya alır, durdurulma ise engel ortadan kalkınca ödemenin kaldığı yerden sürmesi anlamına gelir.

Yeniden başlayan ödemenin süresi, başlangıçta belirlenen toplam hak sahipliği süresinin sonunu geçemez. Sigortalının kusurundan kaynaklanan fazla ödemeler yasal faiziyle birlikte geri alınır (md. 50). Bu nedenle çalışmaya başlandığı halde ödeneği almaya devam etmek, sonradan toplu bir geri ödeme borcu doğurur.

Ödenek alırken yeniden işe girilirse kalan süre ne olur?

Ödenek süresi dolmadan yeniden işe giren kişinin kullanmadığı süre yanmaz. Yeni işinden, ödenek koşullarını yeniden sağlayamadan işsiz kalırsa önceki hakkından kalan süre kadar ödenek almaya devam eder (4447 sayılı Kanun md. 50). Yeni işte ödenek koşulları yeniden sağlanmışsa yalnız bu yeni hak sahipliğinden doğan süre kadar ödeme yapılır, eski ve yeni süreler ise toplanmaz.

Bir varsayımsal örnek daha verelim. 240 günlük ödenek hakkı olan işçi 90 gün ödenek aldıktan sonra yeni bir işe girmiştir. Dört ay sonra bu işten de kendi isteği dışında çıkarılmıştır. Son üç yıldaki prim günleri yeni bir hak doğurmaya yetmiyorsa, kalan 150 günlük ödeneği almaya devam eder. Bunun için yeni fesihten sonra yine 30 gün içinde başvurması gerekir.

İşsizlik ödeneği tazminat ve işe iade taleplerini etkiler mi?

İşsizlik ödeneği almak, işverenden kıdem ve ihbar tazminatı ya da diğer alacakları istemeye engel değildir, işe iade talebini de ortadan kaldırmaz. Ödenek sigorta ilişkisinden, tazminatlar iş sözleşmesinden doğar. Bu taleplerin süreleri ve başvuru yerleri farklıdır ve birine başvurmak ötekinin süresini durdurmaz.

İşe iade davası açan işçi bakımından kanun özel bir kural içerir. İşe iade davası nedeniyle yatırılan primlerin son günü esas alınarak işsizlik ödeneği hak sahipliği belirlenir ve işsiz geçen dönem için ödeme yapılır (md. 50). İşe iade sürecinin aşamaları işe iade davası sayfasında, süre zinciri işe iade davası süreleri yazısında yer alır. Tazminatların koşulları için kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı sayfalarına bakılabilir. Fesihte doğan kalemlerin yaklaşık toplamı işçi alacakları hesaplama aracıyla görülebilir.

Başvuruda sık yapılan hatalar

• Arabuluculuk ya da dava sonucunu bekleyerek 30 günlük süreyi geçirmek
• Haklı nedenle ayrıldığı halde dilekçeye yalnız istifa ettiğini yazmak
• İşverenin bildirdiği çıkış nedenini kontrol etmemek
• Ödenek alırken yeni işe girildiğini Kuruma bildirmemek
• Kurumun iş ve eğitim çağrılarını yanıtsız bırakmak
• İkale imzalarken ödenek hakkının doğmayacağını hesaba katmamak